Alfred Thayer Mahan’ın 19. yüzyıl sonunda temellerini attığı deniz gücü teorisi, yaklaşık bir yüzyıl boyunca küresel hegemonyanın temel açıklayıcı unsuru olmuştur. Mahan’a göre denizler, ticaretin ve gücün en verimli ortak alanıdır. Güçlü bir donanma, ticaret filosu ve bu trafiği destekleyecek denizaşırı üsler bir araya geldiğinde, bir devlet okyanuslara hâkim olur ve dolayısıyla dünyaya yön verir. Bu tez, Britanya İmparatorluğu’nun dünya hakimiyetini ve Soğuk Savaş sonrası ABD’nin küresel liderliğini büyük ölçüde şekillendirmiştir.
Mahan’ın stratejisi, Avrasya’yı dışarıdan çevreleyen bir “mavi su” üstünlüğüne dayanır. Kara güçlerini hantal ve lojistik açıdan sınırlı gören Mahan, deniz yollarının hız, esneklik ve erişim avantajı sunduğunu vurgular. Soğuk Savaş’ta ABD, Nicholas Spykman’ın Mackinder’ı revize ederek geliştirdiği Kenar Kuşak teorisini Mahan’ın fikirleriyle birleştirerek Sovyetler Birliği’ni denizden kuşatmıştır. Malakka, Hürmüz, Süveyş ve Panama gibi kritik geçiş noktaları üzerinde kurulan kontrol, yalnızca askeri değil, ekonomik bir veto yetkisi yaratmıştır.
Bu yaklaşım, yalnızca askeri üstünlük değil, aynı zamanda küresel ticaret düzeni üzerinde belirleyici bir kapasite üretmiştir. Deniz yollarının güvenliği ile finansal sistem arasındaki ilişki, 20. yüzyıl boyunca hegemonik istikrarın temel unsurlarından biri olarak görülmüştür. Kindleberger’in hegemonik istikrar teorisi, küresel sistemin açık ticaret ve güvenlik üretmek için bir lider güce ihtiyaç duyduğunu savunurken; Organski’nin güç geçiş teorisi ise yükselen güçlerin mevcut düzeni zorlayabileceğini ileri sürmüştür. 21. yüzyıldaki dönüşüm bu iki yaklaşımın yeniden tartışılmasına neden olmaktadır. Bugün bu model sorgulanmaktadır. 21. yüzyılın ikinci çeyreğinde jeopolitik denklemi değiştiren unsurlar, teknolojik ve ekonomik zorunluluklardan doğmaktadır.
Karasal Bağlantıların Artan Önemi
Çin’in Bir Kuşak Bir Yol inisiyatifi, klasik deniz kuşatmasına karşı somut bir alternatif üretmektedir. Pekin’den Avrupa’ya deniz yoluyla 35-45 gün süren nakliye, demiryoluyla 2026 itibarıyla ortalama 14-18 gün arasında tamamlanabilmektedir; bazı hızlı hatlarda bu süre 11-14 güne inmektedir. Deniz taşımacılığı hâlâ hacim ve birim maliyet üstünlüğünü korumakla birlikte, yüksek katma değerli mallarda zaman maliyeti navlun maliyetinin önüne geçmeye başlamıştır.
Asıl önemli olan jeopolitik boyuttur: Karasal hatlar, ABD donanmasının denizden uygulayabileceği doğrudan kesme riskini azaltmaktadır. Egemen devlet toprakları içinden geçen koridorlar, dış müdahaleye karşı daha dirençlidir. Bu kayma, Mahan’ın deniz merkezli dünyasını tamamen geçersiz kılmamakla birlikte, ticaret yollarının karaya yönelmesiyle kara hâkimiyetinin stratejik ağırlığını artırmaktadır.
Bu gelişme, Mackinder’ın “Dünya Adası” tezinin güncel bir yorumu olarak da okunabilir. Kara kalpgâhına erişim sağlayan altyapı ağları, deniz gücüne alternatif değil; onunla rekabet eden bir ikinci katman oluşturmaktadır. Çin’in Orta Asya, İran ve Rusya üzerinden Avrupa’ya uzanan demiryolu hatlarını geliştirmesi, yalnızca ekonomik değil, jeostratejik bir yönelimdir. Bu yönelim, deniz merkezli baskı mekanizmalarına karşı kıtasal bir güvenlik kuşağı oluşturma arayışı olarak değerlendirilebilir.
Teknolojik Asimetri ve Deniz Gücünün Sınırları
Uçak gemileri hâlâ ABD’nin en önemli hâkimiyet aracıdır. On bir süper-taşıyıcı ve destek unsurlarıyla donanması oldukça güçlü bir durumdadır. Ancak Çin’in hipersonik balistik füzeleri (DF-26, DF-17, DF-27), A2/AD sistemleri ve uydu tabanlı hedefleme kapasitesi, Pasifik’in büyük kısmında taşıyıcı gruplarını tehdit etmektedir. Pentagon’un 2025 yılında yayınlanan Çin Askeri Gücü Raporu’nda, bu silahların taşıyıcıları “potansiyel olarak yüksek riskli” hale getirdiği açıkça kabul edilmektedir.
Çin donanması gemi sayısı bakımından (yaklaşık 395) ABD’yi (yaklaşık 290-300) geçmiş durumdadır. Bu manzara, Mahan’ın deniz kontrolünün kalıcı ve mutlak olduğu varsayımını sarsmaktadır.
Bu durum, deniz üstünlüğünün artık maliyetsiz ve risksiz bir güç aracı olmadığını göstermektedir. Deniz gücü önemini korumakta; ancak hipersonik tehditler, siber savaş ve uzay tabanlı gözetim sistemleri gibi unsurlar klasik donanma üstünlüğünü daha karmaşık bir denklem içine yerleştirmektedir. Haliyle Mahan’ın tezi günümüz itibari ile eski geçerliliğini korumamaktadır.
Kritik Madenler ve Kaynak Zinciri Jeopolitiği
Deniz yolları kadar kritik hale gelen bir başka unsur, nadir toprak elementleri ve stratejik minerallerdir. Çin, nadir toprak elementlerinin çıkarılmasında dünya üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını, işlenmesinde ise yüzde 85-90’ını elinde bulundurarak sektörde tartışmasız bir tekel konumundadır. Bu elementler, F-35 savaş uçaklarından füze güdüm sistemlerine, yarı iletkenlerden elektrikli araç motorlarına kadar modern savunma ve yüksek teknoloji ürünlerinin vazgeçilmez girdisidir.
ABD ve Avrupa, bu hayati kaynaklarda Çin’e olan bağımlılıkları nedeniyle stratejik bir kırılganlık yaşamaktadırlar. ABD’nin 2022’de yürürlüğe koyduğu CHIPS ve Bilim Yasası, yarı iletken tedarik zincirini çeşitlendirmeyi hedeflerken, Avrupa Birliği’nin Kritik Hammaddeler Yasası 2030 yılına kadar nadir toprak elementlerinin işlenmesinde yüzde 40 oranında kendi kendine yeterlilik hedefi koymaktadır. Ancak yeni maden sahalarının açılması ve işleme tesislerinin kurulması en az 5-10 yıllık bir zaman dilimi gerektirmektedir.
Bu durum, güç rekabetine “kaynak zinciri jeopolitiği” boyutunu eklemekte ve Çin’in Orta Asya ile Afrika’daki maden yatırımları üzerinden kara bağlantılarını daha da güçlendirmektedir. Kaynak milliyetçiliği ve tedarik zincirlerinin jeopolitik araç haline gelmesi, enerji güvenliğinden teknoloji üretimine kadar birçok alanı doğrudan etkilemektedir.
Finansal Sistem ve Avrupa’nın İkilemi
ABD hegemonyasının bir diğer ayağı doların rezerv para statüsüdür. Çin, Rusya ve BRICS ülkeleri ikili ticarette yerel para kullanımını artırmaktadır; 2025 itibarıyla Çin-Rusya ticaretinin yüzde 90’dan fazlası yuan ve ruble üzerinden gerçekleşmektedir. Dolar hâlâ küresel rezervlerin yaklaşık yüzde 58’ini oluşturarak baskın konumunu korumakla birlikte, alternatifsiz olmaktan çıkmıştır.
Finansal yaptırımların dış politika aracı olarak yoğun kullanımı, dolar sisteminin jeopolitikleşmesine yol açmıştır. Bu durum, bazı ülkelerin alternatif ödeme sistemleri ve bölgesel finansal ağlar geliştirme çabasını hızlandırmıştır. Finansal gücün araçsallaşması, hegemonik düzenin sürdürülebilirliği konusunda yeni tartışmalar doğurmaktadır.
Avrupa ise güvenlik ile ekonomi arasında stratejik bir ikilem yaşamaktadır. Almanya başta olmak üzere Avrupa ülkeleri, Çin’le ticari ilişkilerini derinleştirirken (toplam ticaret hacmi 2025’te 850 milyar avroyu aşmıştır), güvenlik garantisi için hâlâ ABD liderliğindeki NATO’ya bağımlıdır. Rusya’nın Ukrayna müdahalesi sonrası enerjide yaşanan bağımlılık krizi, Çin konusunda da benzer bir kırılganlık yaratabileceği endişesini beslemektedir.
Mahan’dan Kara Hakimiyetine
Bu dönüşüm, güncel jeopolitik literatürde de tartışılmaktadır. Robert D. Kaplan, “Coğrafyanın İntikamı”nda teknolojinin mesafeleri kısaltsa da coğrafi gerçekleri yok etmediğini, aksine kara bağlantılarının eski imparatorluk yollarını yeniden canlandırdığını vurgular. Parag Khanna “Connectography”de artık sınırların değil, tedarik zincirlerinin egemenlik kurduğunu belirtir. Bruno Maçães ise “Avrasya’nın Şafağı”nda, kıtanın entegrasyonunu yeni bir Avrasya bilincinin doğuşu olarak okur.
Bu yaklaşımların ortak noktası, Mahan’ın deniz merkezli dünyasının, çok katmanlı ve ağ merkezli bir jeopolitik yapıya evrildiğidir. Çin’in stratejisi, Mahan’ı tamamen reddetmemekte; aksine, Mahan’ın deniz üsleri mantığını (Cibuti, Gwadar, Hambantota) Mackinder’ın kara kalpgahını beslemek için bir araç olarak kullanmaktadır.
Mahan’ın Mirası ve Yeni Jeopolitik Denklem
Mahan’ın deniz gücü teorisi kaçınılmaz olarak büyük bir değişime uğrayacaktır. Şimdilik ticaret hatlarının, donanma inşasının ve coğrafi avantajın ulusal güçteki rolünü doğru tarif etmektedir. Çin’in kendi deniz stratejisinde Mahan’ı referans alması ve Pasifik’te “mavi su” donanması inşa etmesi bunun en açık kanıtıdır.
Ancak bu teori 21. yüzyıl jeopolitiğini tek başına açıklayamaz hale gelmiştir. Deniz hâkimiyeti vazgeçilmez olmaya devam etmekle birlikte, kara bağlantıları, kritik kaynak zincirleri, hipersonik tehditler ve hibrit teknolojiler gibi unsurlarla birlikte düşünülmek zorundadır.
Küresel siyaset, artık yalnızca “denize kim hâkim?” sorusuyla değil, “bağlantı zincirlerini, kaynak akışlarını ve teknoloji avantajlarını kim kontrol ediyor?” sorusuyla şekillenmektedir. Bu yeni jeopolitik denklemde ABD ve Avrupa’nın en büyük dezavantajı, nadir toprak elementlerinde Çin’e olan asimetrik bağımlılıkları ve bu bağımlılığı ikame edecek alternatif tedarik zincirlerini hızla kuramamalarıdır.
İçinde bulunduğumuz dönemde, ABD’nin başı çektiği tek kutuplu dünya düzeninin zayıfladığı görülmektedir. Bununla birlikte istikrarlı ve çok kutuplu yeni bir düzen de henüz kurulabilmiş değildir. Tarihsel deneyimler ışığında Bir ara dönem olarak değerlendirebileceğimiz bu dönemde devletlerarası ilişkilerin kırılgan olduğunu ve büyük güçler arasında çatışma risklerinin olduğunu düşünmek hatalı bir yaklaşım olmayacaktır. Nükleer caydırıcılık ve rekabet halinde olan devletlerin bir ekonomik açıdan birbirlerine bağımlı olmaları doğrudan savaşı zorlaştırsa da, yükselen ve hüküm süren güçler arasındaki rekabetin yanlış adımlarla büyük çatışmalara sebep olabileceği unutulmamalıdır.
Tek merkezli hegemonik yapılar, müdahale kapasitesi ve yaptırım araçları sayesinde önemli bir düzen kurabilmektedir. Ancak bu kapasite uzun vadede bölgesel istikrarsızlık ve güç boşlukları da üretebilmektedir. Buna karşılık başka bir devletin (Çin, Rusya vb.) hegomonyasında alternatif bir tek kutupluluğun dünyayı daha güzel bir yer haline getirmesi de beklenmemelidir. Zira bu durum sadece ABD hegomonyası yerine başka bir gücün ikamesi olacaktır.
Bu nedenle 21. yüzyılın jeopolitik tablosu, yalnızca hegemonya değişimi üzerinden değil, güç dağılımının yapısı üzerinden okunmalıdır. Dengeli bir çok kutupluluk, tek merkezli müdahaleciliği sınırlarken aynı zamanda mutlak bir güç boşluğunun da önüne geçebilecek bir ara denge imkânı sunabilir. Güç merkezlerinin karşılıklı dengeleme içinde bulunduğu sistemlerde, bölgesel ve orta ölçekli aktörlerin manevra alanı genişleyebilmekte; denge siyaseti, bağımlılık yerine göreli stratejik özerklik üretme imkânı yaratabilmektedir.
Bugün uluslararası alanda yaşanan güç mücadelesi dünyanın önemli bir değişim sürecinde olduğunu göstermektedir. Mücadelenin nasıl sonuçlanacağını ise şu anda kestirmek mümkün gözükmemektedir.
