{"id":196,"date":"2022-09-21T18:03:53","date_gmt":"2022-09-21T15:03:53","guid":{"rendered":"http:\/\/utamer.org\/?p=196"},"modified":"2022-09-21T18:06:58","modified_gmt":"2022-09-21T15:06:58","slug":"talibanin-radikal-fikirleri","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/2022\/09\/21\/talibanin-radikal-fikirleri\/","title":{"rendered":"Taliban\u2019\u0131n Radikal Fikirleri"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n\n\n

\"\"
Rahmatullah Arianpor<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u00d6ns\u00f6z<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131lda be\u015feri bilim adamlar\u0131n\u0131n dikkatini \u00e7eken \u00f6nemli konulardan biri de Taliban’\u0131n radikal fikirlerinin tan\u0131nmas\u0131d\u0131r. Taliban’\u0131n inan\u00e7lar\u0131 ve bu inan\u00e7lar\u0131n Afganistan’\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde kendini g\u00f6sterme bi\u00e7imi, Afganistan\u2019\u0131n kom\u015fular\u0131 ve d\u00fcnya aras\u0131nda tepkilere yol a\u00e7t\u0131. Afganistan’da insan haklar\u0131 ihlalleri, kad\u0131n haklar\u0131n\u0131n reddi, d\u00fcnya d\u00fczenine muhalefet ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 Taliban fikirlerinin desteklenmesi, onlar\u0131 \u0130slami a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 bir grup olarak tan\u0131tm\u0131\u015f ve \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131lardan bilim adamlar\u0131n\u0131n dikkatini de \u00e7ekmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Son y\u0131llarda Taliban’\u0131n ideolojik k\u00f6kenleri hakk\u0131nda \u00e7ok fazla yaz\u0131 var, ancak bu \u00e7al\u0131\u015fmada bunlara daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde de\u011finilecektir.<\/p>\n\n\n\n

Anahtar kelimeler: <\/strong>Taliban, D\u00fc\u015f\u00fcnce, A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, \u015eeriat, Hariciler, Afganistan, \u0130slam Emirli\u011fi.<\/p>\n\n\n\n

Giri\u015f<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Taliban’\u0131n 1994’te ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, Afganistan’\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f siyasi tarihindeki en tart\u0131\u015fmal\u0131 olaylardan biridir. Taliban, \u00fclkeyi otoriter yerel y\u00f6neticilerden temizlemenin, keyfi gruplar\u0131 da\u011f\u0131tman\u0131n ve Afganistan’da d\u00fczen ve istikrar sa\u011flaman\u0131n m\u00fcjdecisi oldu\u011funu iddia etti. Ancak ilk zaferlerin ard\u0131ndan \u0130slam \u015feriat dayal\u0131 bir rejim kurma hedeflerini a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Bu grup k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde, Pakistan ordusu ve istihbarat\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131yla topraklar\u0131n\u0131n daha fazla alan\u0131n\u0131 i\u015fgal edebildi ve Kandahar’\u0131 “\u0130slam Emirli\u011fi” nin ba\u015fkenti olarak belirledi. Taliban iktidara geldikten sonra, \u0130slam yasalar\u0131n\u0131n bir dizi s\u00f6zl\u00fc, yaz\u0131l\u0131 ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 kanunu uygulamaya koydular ve bunlar asl\u0131nda onlar\u0131n radikal fikirlerinin temelini olu\u015fturdu.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fma ya da bu makale a\u015f\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k ba\u011flamlar\u0131n\u0131, Talibanizmi, Taliban’\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki dini, Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki halifeli\u011fi, Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki \u015feriat\u0131, Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki kad\u0131n, Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki etnisiteyi, Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki tarihi-k\u00fclt\u00fcrel an\u0131tlar k\u0131saca de\u011ferlendirilecektir. Bu makalenin temel amac\u0131 Taliban’\u0131n radikal fikirlerini yakalamakt\u0131r ve bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n i\u00e7eri\u011finde k\u00fct\u00fcphane y\u00f6ntemi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

 <\/strong>A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k:<\/strong>  G\u00f6rg\u00fc ve adetlerde abart\u0131, eylemde a\u015f\u0131r\u0131 a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, davran\u0131\u015fta \u015fiddet, dini metinlerin kuru ve esnek olmayan \u015fekilde okunmas\u0131 ve ter\u00f6rizmin yay\u0131lmas\u0131, dini a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131n tan\u0131mlar\u0131d\u0131r. A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, genel olarak herhangi bir din ba\u011flant\u0131s\u0131 olmaks\u0131z\u0131n kullan\u0131labilir. \u00d6rne\u011fin, sosyal gruplardan, belirli bir ideoloji\u2019nin bireyler\u2019inden veya takip\u00e7iler\u2019inden.<\/p>\n\n\n\n

A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k kavram\u0131:<\/strong> <\/strong>Kelimedeki abart\u0131 \u00e7ok ileri gitmek anlam\u0131na gelir. (Moin 1992, cilt 1, s. 313) A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, narsisizmi gerektirir, kendisini ve e\u011filimlerini, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n t\u00fcm de\u011ferlerini ge\u00e7ersiz k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve hi\u00e7bir \u015fekilde biraz d\u00fc\u015f\u00fcnmeye istekli olmad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, ger\u00e7e\u011fin ve kriteri olarak g\u00f6r\u00fcr. A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k\u2019ta rasyonellik kaybolur ve yanl\u0131\u015f fanteziler, kibir ve k\u00f6t\u00fc niyetler ve bedensel hava hakimdir.<\/p>\n\n\n\n

A\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131n fakt\u00f6rleri:<\/strong> <\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bir toplumdaki bir dizi siyasi, sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, tarihi ve ekonomik fakt\u00f6r\u00fcn, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k alanlar\u0131n\u0131 gizli anla\u015fma ve i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in bir a\u011f i\u00e7inde birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k\u00e7\u0131lar, keyfi dini okumalar\u0131 toplumlar\u0131n ko\u015fullar\u0131na uygun siyasi, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fkenlerle ili\u015fkilendirerek a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi yaratmak, desteklemek ve kurumsalla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in dini ideolojileri ve \u0130slami metinlerin ve de\u011ferlerin belirli yorumlar\u0131n\u0131 kullan\u0131rlar. Bir etnik grubun sosyo-politik yap\u0131lardaki tarihsel ve sosyal yoksunlu\u011fu, k\u00fclt\u00fcrel sald\u0131rganl\u0131k ve bir ulusun de\u011ferlerinin ve k\u00fclt\u00fcrel zenginli\u011finin yok edilmesi, e\u015fit ekonomik f\u0131rsatlar\u0131n olmamas\u0131, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k ve \u00f6nyarg\u0131, etnik, dilsel ve dinsel \u00fcst\u00fcnl\u00fck, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 fikir ve te\u015fviklerin olgunla\u015fmas\u0131n\u0131n temel nedenleridir. (Askari, 2019: 2-1)<\/p>\n\n\n\n

Talibanizm:<\/strong> \u201cPolitika ve iktidar, gerici k\u00f6ktencilik, \u015fiddet i\u00e7eren a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k ve herhangi bir s\u0131radan sosyal y\u00f6ntemle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayan ilkel bir ya\u015fam bi\u00e7imiyle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir kabile zihniyetidir. Talibanizm, 21. y\u00fczy\u0131lda \u015fiddet kullanan, d\u00fc\u015fmana intihar yoluyla vurman\u0131n \u00f6zel bir yolu, sivillerin katledilmesine kay\u0131ts\u0131zl\u0131k, kendileri hari\u00e7 t\u00fcm Afganlara \u00f6nyarg\u0131lar, camilerde ibadet edenlerin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi gibi nadir g\u00f6r\u00fclen bir fenomendir. Dini mekanlar, intihar operasyonlar\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n ve kad\u0131nlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, kad\u0131n nefreti ve evde hapsedilmesi, insanl\u0131\u011f\u0131 hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine d\u00fc\u015fmanl\u0131k ve \u00fcst\u00fcnl\u00fck…vb. Havaric d\u0131\u015f\u0131nda bu grup ile toplumdaki di\u011fer gruplar aras\u0131nda benzerlikleri yoktur\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Taliban D\u00fc\u015f\u00fcncesinde mezheb:<\/strong> Genel olarak, Taliban’\u0131n ideolojik temellerini ve mezheplerini a\u00e7\u0131klarken, belirli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce, ak\u0131m veya mezhep okulunda bulunamazlar. Ancak Havaric hareketiyle Taliban’\u0131n g\u00fcd\u00fcleri, inan\u00e7lar\u0131 ve davran\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda zihinsel ve davran\u0131\u015fsal normlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan  benzerlikler var. Taliban’\u0131n “Deobandi mezhepleri”, “Vahhabi inan\u00e7lar\u0131”, “Selefi” e\u011filimlerden vb.d\u00fc\u015f\u00fcncelerden Etkilendi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki spek\u00fclasyonlara ra\u011fmen, Taliban bu d\u00fc\u015f\u00fcnce okullar\u0131ndan herhangi birine \u00f6zel olarak etkilenmi\u015f g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. (Mahdavi, 2014: 115)  Bununla birlikte, Havaric uygulamas\u0131n\u0131n temeli olan “Pakistan Jamiat-e-\u0130slam”  \u00f6\u011fretilerinden en \u00e7ok etkilenmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar. \u0130\u015fte Havaricilerin eylemlerine \u00e7ok benzeyen Taliban’\u0131n eylemlerinden baz\u0131 \u00f6rnekler:<\/p>\n\n\n\n

– Taliban kendilerini “sad\u0131k Hanefiler” in dini takip\u00e7ileri olarak g\u00f6r\u00fcyorlar, ancak sosyal sorunlara dini \u00e7\u00f6z\u00fcmler aramaya zorland\u0131klar\u0131nda, reformdan ziyade sapmay\u0131 g\u00f6steren Havaricilerle bir\u00e7ok benzerlik buldular. Havariciler gibi isyanlar\u0131n\u0131n da M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131ndaki b\u00f6l\u00fcnmeler ve kan d\u00f6k\u00fclmesinden kaynakland\u0131\u011f\u0131 gibi, \u0130slami ilimler aliminden Profes\u00f6r Burhanuddin Rabbani liderli\u011findeki \u0130slami h\u00fck\u00fcmeti devirmek i\u00e7in cihat ilan ettiler. M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda kan d\u00f6k\u00fclmesine neden oldular.<\/p>\n\n\n\n

– Bu iki grup (Taliban ve Havariciler) aras\u0131ndaki di\u011fer benzerliklerden biri, d\u00fczensiz atmosfer ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yd\u0131; \u00d6yle ki, hem Havariciler hem de Taliban, krizin ve \u0130slami h\u00fck\u00fcmetlerin i\u00e7 sava\u015flar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc. M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda bir i\u00e7 sava\u015f \u00e7\u0131kmas\u0131 durumunda,ilgili gruplara sava\u015fa katk\u0131da bulunmak yerine krizi \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmak her M\u00fcsl\u00fcman\u0131n g\u00f6revidir. \u0130lk Havariciler, \u0130mam Ali ile Muaviye aras\u0131nda bar\u0131\u015fa arac\u0131l\u0131k etmek yerine, kanl\u0131 sava\u015f\u0131n ate\u015fine yakacak odun ekledi, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir kale a\u00e7t\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda ba\u015fka bir felaket yaratt. Taliban, i\u00e7 sava\u015fta, M\u00fccahid h\u00fck\u00fcmeti ve Afganistan \u0130slam Cumhuriyeti h\u00fck\u00fcmeti s\u0131ras\u0131nda, her zaman bu \u00fclkenin insanlar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

– Taliban, koyun, s\u0131\u011f\u0131r ve deve kesiminin h\u00fck\u00fcmlerini Hanefi hukuk\u00e7ular\u0131ndan al\u0131r, ancak insanlar\u0131 katletmesini harici uygulamas\u0131ndan taklid ediyorlar. Hariciler d\u00fc\u015fmanlar\u0131na k\u00e2fir \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 ve onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Taliban ayr\u0131ca d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131 ve muhaliflerini kafirler olarak adland\u0131r\u0131yor ve Afganistan h\u00fck\u00fcmetinin kontrol\u00fc alt\u0131ndaki b\u00f6lgeye Dar al-Harb diyorlar.<\/p>\n\n\n\n

-\u0130slam hukuku a\u011fa\u00e7lar\u0131n kesilmesine, su kuyular\u0131n\u0131n doldurulmas\u0131na ve kad\u0131nlar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131n ve ya\u015fl\u0131lar\u0131n taciz edilmesine izin vermez, ancak Taliban, Hariciler gibi, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda t\u00fcm bu yasalar\u0131 ihlal ettiler. Taliban’\u0131n sava\u015f tasar\u0131lar\u0131, grubun Afgan d\u00fc\u015fmanlar\u0131na muamelesinin Bat\u0131l\u0131 rakipleriyle yapt\u0131klar\u0131ndan daha ac\u0131mas\u0131z oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

– Taliban, Haricilerin siyasi faaliyetinin ilkelerine iki unsur daha ekledi. Biri intihar, di\u011feri Pakistan istihbarat\u0131, b\u00f6lgesel ve d\u00fcnya istihbarat te\u015fkilatlar\u0131yla ilgileniyor. Taliban,ISI taraf\u0131ndan destekleniyor ve bu \u00f6rg\u00fcten itaat ederler. Afganistan’da dini liderleri, a\u015firet b\u00fcy\u00fckleri, bilim adamlar\u0131, kad\u0131nlar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131 ve sivilleri intihar sald\u0131r\u0131lar\u0131yla, yol kenar\u0131ndaki may\u0131nlarla, patlamalarla ve bir dizi suikastla \u015fehit ediliyorlar.<\/p>\n\n\n\n

– Tarih boyunca, Hariciler kendilerini iki ate\u015fli M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 olarak tan\u0131tm\u0131\u015f olsalar da, dola\u015f\u0131kl\u0131k, k\u0131zg\u0131nl\u0131k ve intikam dinlerinin ilkelerini a\u015ft\u0131. Taliban ayr\u0131ca \u00e7ok say\u0131da muhalifini nefret ve intikam i\u00e7in \u00f6ld\u00fcrd\u00fc ve hala da \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlar.<\/p>\n\n\n\n

– Hariciler, zorlu bir askeri g\u00fc\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fclmelerine ve uzun s\u00fcredir \u0130slami toplumlar\u0131n kurulmas\u0131n\u0131 tehdit etmelerine ra\u011fmen, Sistan’dan End\u00fcl\u00fcs’e kadar uzam\u0131\u015ft\u0131. Ancak \u0130slam \u00dcmmeti bu mezhebden ve onun d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden s\u00fcrekli olarak yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Kuvvet, esneksizlik, iyiyi emretme ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, kabilecili\u011fi, kan d\u00f6k\u00fclmesine ve \u015fiddete delice ilgiyi yasaklama ilkesine dayand\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u0130slam’\u0131n tarihinde ve co\u011frafyas\u0131nda k\u00f6k salamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu t\u00fcr \u015fiddetli ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 eylemlerle Taliban, bu topraklar\u0131n tarihinde hen\u00fcz kendilerine iyi bir isim veremedi. Onlar Bu vatan\u0131n topraklar\u0131na yabanc\u0131lar ve hi\u00e7bir zaman sayg\u0131 duymuyorlar.<\/p>\n\n\n\n

– Hariciler, \u0130slam medeniyetinde hi\u00e7bir rol\u00fc olmayan gerici ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 bir harekettir. Taliban ayn\u0131 zamanda \u015fehir k\u00fclt\u00fcr\u00fc, y\u00fcce ve kaotik ya\u015famla \u00e7eli\u015fen a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 bir a\u015firet grubudur. A\u015firet zihniyetleriyle hi\u00e7bir zaman uzla\u015fma kapasitesine sahip olmad\u0131lar ve eylemlerinde Afganistan’da \u015fiddet, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, intihar, y\u0131k\u0131m ve sefalet d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6r\u00fclmedik. (Ansari, 2012: 78)<\/p>\n\n\n\n

Taliban D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Halifelik<\/strong>: Taliban grubunun \u0130slam Hilafeti’nin kurulmas\u0131yla ilgili g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u015fu \u00fc\u00e7 eksene dayanmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

-Suudi Arabistan’\u0131 taklit eden Taliban, kendilerini bir anayasaya ihtiya\u00e7 duymuyorlar ve hala da g\u00f6rm\u00fcyorlar, ancak Taliban \u015eeriat\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmlerini tek anayasas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyorlar. \u015eeriatlar\u0131na ba\u015fka herhangi bir kavram veya kanunun dahil edilmesi \u0130slam’\u0131n ihlali olarak kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

– Sadece Taliban hareketi, Afganistan halk\u0131 aras\u0131nda de\u011fil, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda da Taliban’\u0131n halifesi veya lideri bir t\u00fcr kutsal ve manevi stat\u00fcye sahiptir. Ancak bu eylem, sadece Taliban i\u00e7in de\u011fil, kontrolleri alt\u0131ndaki t\u00fcm co\u011frafya i\u00e7in, dini ve ilahi me\u015fruiyete sahip bir ki\u015fi olarak “lider” in emir ve yasaklar\u0131na uymak i\u00e7in bir t\u00fcr dini g\u00f6rev olu\u015fturmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

– Taliban, do\u011frudan halk taraf\u0131ndan se\u00e7ilmesine gerek kalmamas\u0131 i\u00e7in bir “Ahl ve akd” konseyi olu\u015fturarak liderini kutsal bir y\u00fczle Amir el-Mu’minin olarak kurdu. Taliban’\u0131n \u015feriat g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, Amir al-Mu’minin’in me\u015fruiyetinin kayna\u011f\u0131 pop\u00fcler de\u011fil, ilahidir. Bu nedenle insanlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00f6nemli de\u011fil. (Mahdavi, 2014: 122)<\/p>\n\n\n\n

Taliban D\u00fc\u015f\u00fcncesinde \u015eeriat:<\/strong> Taliban’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re \u015feriat, onlar\u0131 anayasa, \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi, kad\u0131n haklar\u0131, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, ekonomik, sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, politik, end\u00fcstriyel ve teknolojik yasalar gibi sivil ba\u015far\u0131lardan mahrum edebilecek kapsaml\u0131 bir sistemi kaps\u0131yor. Taliban, Afganistan’\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc y\u00f6netirken g\u00f6sterdi\u011fi performansa bakarsak, \u015eeriat ad\u0131na kendilerini b\u00fcy\u00fck \u0130slam Peygamberi PBUH’da daha dindar olarak sunmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 ve onlara g\u00f6re onun \u015feriat\u0131n\u0131 yerine getirdiklerini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.(Ra\u015fid, 2018: 78)  E\u011fer sakal b\u0131rakmak Muhammedi \u015feriatinde s\u00fcnet ise taliban bunu farz\u2019tan daha \u00fcst\u00fcn g\u00f6rerek ve sakallar\u0131 t\u0131ra\u015f eden ki\u015filerin faillerin hapsedildi\u011fini ve bazen halka a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde k\u0131rba\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymaktan daha fazlas\u0131n\u0131 kabul etti ki bu, 1400 y\u0131ll\u0131k \u0130slam tarihinde g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir durumdur.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca \u0130slam Peygamber’in (asm) g\u00f6\u00e7te, sava\u015fta ve bar\u0131\u015fta, camilerde ve okullarda, seyahatlerde vb. T\u00fcm faaliyetlerinde kad\u0131nlar bulunuyordu, ancak Taliban \u015feriatinde t\u00fcm alanlar\u0131 kad\u0131nlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u015eeriat olarak bilinen Taliban, hepsi haram say\u0131lan bilgiye, \u00fcniversitelere, spor kul\u00fcplerine, okullara, medyaya, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne, televizyona, radyoya ve hatta \u00e7ocuk balonlar\u0131na d\u00fc\u015fman olmu\u015ftur ve olmaya devam etmektedir. (Ansari, 2012: 20)<\/p>\n\n\n\n

 Taliban D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Kad\u0131nlar:<\/strong> Taliban, tarihteki kad\u0131nlar\u0131 d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6ren \u0130slamc\u0131 a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 gruplardan biridir ve \u015fuan kadar tarih buna \u015fahittir. Taliban rejiminin \u00fclkenin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde hemen hakim olunca ilk emirlerinde kad\u0131nlar\u0131 burka giymeye mecbur ettiler. Taliban rejiminde kad\u0131nlar\u0131n e\u011fitim hakk\u0131, \u00e7al\u0131\u015fma hakk\u0131, mahremsiz seyahat hakk\u0131, foto\u011fraf \u00e7ekme, makyaj yapma, oy kullanma, yorum yapma hakk\u0131 yoktu ve bu kararlar\u0131 kontrolleri alt\u0131ndaki alanlarda uygulamaya devam ediyorlar. Taliban’a g\u00f6re kad\u0131n, erke\u011fin ikinci cinsiyetidir ve onuru sadece evde kalmakt\u0131r. Kad\u0131nlar\u0131 hem y\u00f6netimleri s\u0131ras\u0131nda hem de sonras\u0131nda \u00e7\u00f6lde yarg\u0131lad\u0131lar(Mahdavi, 2014: 125).<\/p>\n\n\n\n

Taliban D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Etni\u0131k:<\/strong> Taliban, \u00fclkenin baz\u0131 b\u00f6lgelerini y\u00f6netirken, etnik gruplar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f \u015fekilde ortadan kald\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Parwan, Kapisa, Bamyan ve Belh vilayetlerinde Pe\u015ftun olmayanlar\u0131 katlettiler.<\/p>\n\n\n\n

Taliban, a\u015firet zihniyetiyle ve Pakistan istihbarat servisinin liderli\u011fiyle, ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana Afganistan’da etnik b\u00f6l\u00fcnmeleri takip ediyor. B\u00f6ylelikle askere al\u0131nmalar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rabilir ve \u00fclkede hen\u00fcz bu u\u011fursuz hedefe ula\u015famam\u0131\u015f etnik sava\u015flar\u0131n ate\u015fini yakabilirler (Da\u015fti, 2015: 10).<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130ktidarlar\u0131 s\u00fcresince Merkez Konseyleri, Y\u00fcksek Konsey, Kabil Y\u00f6netim Konseyi, Bakanlar Konseyi, \u0130l Konseyi, Merkez Dar\u00fc-Fetva’y\u0131 kurarak ve askeri komutanlar\u0131n\u0131 atayarak etnik \u00e7e\u015fitlili\u011fe asla inanmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdiler. Etnik ve kabile geleneklerine ve de\u011ferlerine g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131rlar, bu da \u00e7o\u011fu durumda politikalar\u0131 ile \u015feriat yasalar\u0131 aras\u0131nda \u00e7eli\u015fkilerle sonu\u00e7lan\u0131r. Bazen a\u015firet k\u0131yafetlerini \u0130slam hukuku olarak g\u00f6r\u00fcyorlar ve insanlar\u0131 giymeye zorluyorlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Taliban D\u00fc\u015f\u00fcncesinde E\u011fitim:<\/strong> Taliban, h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fckleri d\u00f6nemde, orta\u00e7a\u011f a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleriyle, sadece k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n e\u011fitim kap\u0131lar\u0131n\u0131 kapatmakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda erkek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n e\u011fitimine de k\u0131s\u0131tlamalar getirdi, bu da erkek okullar\u0131n\u0131n ve \u00fcniversitelerin kap\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez bir \u015fekilde kapatmak anlam\u0131na geliyordu (m\u00fcjde, 2014: 109)<\/p>\n\n\n\n

Taliban cehaletle Kabil T\u0131p \u00dcniversitesi’ndeki \u00e7izelgeleri, foto\u011fraflar\u0131 ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 materyalleri bile imha etti ve \u0130slami bilimler d\u0131\u015f\u0131ndaki kitaplar\u0131 bar\u0131nd\u0131ran k\u00fct\u00fcphaneleri kapatt\u0131. Pek \u00e7ok kitap, k\u00fcf\u00fcr oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle ate\u015fe verildi (Atay, 2005: 541). Yine s\u0131n\u0131rl\u0131 olan dini okullar d\u0131\u015f\u0131nda, modern bilimlerin herhangi bir \u00f6\u011fretiminin yasad\u0131\u015f\u0131 ve yasak oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Taliban, rejimlerinin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnden bu yana kontrolleri alt\u0131ndaki b\u00f6lgelerdeki y\u00fczlerce okulu ate\u015fe verdi ve y\u00fczlerce okulu askeri \u00fcslere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Okullarda \u00e7ok say\u0131da k\u0131z ve erkek \u00f6\u011frenciyi i\u00e7me suyu ve kimyasallarla zehirleyerek e\u011fitimlerine devam etmelerini engellediler (Mohammadi, 2015: 118).<\/p>\n\n\n\n

Taliban ve tarihsel_k\u00fclt\u00fcrel an\u0131tlar:<\/strong> A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 bir grup olarak Taliban cahildir ve a\u015fk\u0131n medeniyet ve k\u00fclt\u00fcre yabanc\u0131d\u0131r. Taliban \u015feriat\u0131n\u0131 uygulayarak, \u00fclkenin eski zamanlar\u0131n\u0131n tarihi-k\u00fclt\u00fcrel miraslar\u0131ndan biri olarak kabul edilen Bamyan’\u0131n putlar\u0131n\u0131 i\u00e7 ve k\u00fcresel bask\u0131lara ra\u011fmen top\u00e7u ate\u015fiyle yok ettiler. Ayr\u0131ca daha \u00f6nce 1379’da Baghlan’da bulunan “Ku\u015fan devri” nin b\u00fcy\u00fck Kani\u015fka\u2019ya ait bir yaz\u0131t \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f ve Londra’da sat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Taliban, korunmas\u0131n\u0131n \u0130slam hukukuna ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle y\u00fczlerce antikay\u0131 Pakistan ve Arap \u00fclkelerine ka\u00e7\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bamyan’da heykelleri yok ederek iki hedef pe\u015finde ko\u015ftular. \u0130lk,; Afganistan \u0130slam Devleti’ne kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131 ilerletmek i\u00e7in Orta Asya, Arap \u00fclkeleri ve Pakistan’dan yeni yabanc\u0131 birlikleri \u00e7ekmek.(M\u00fcjde,2014: 89) \u0130kincisi; Afganistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z tarihsel-k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011finin tezah\u00fcrlerini yok ederken, Taliban’\u0131n Bamyan’\u0131n putlar\u0131n\u0131 k\u0131rmak i\u00e7in harekete ge\u00e7mesine neden olan \u015fey onlar\u0131n soy tarihlerine ait olmayan \u015feylerle d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131yd\u0131 (Mehdi, 2007: 158)<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

 Taliban d\u00fc\u015f\u00fcncesi, siyaset ve iktidar, \u015fiddetli dini a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, gerici k\u00f6ktencilik ve d\u00fcnyadaki al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f sosyo-k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6ntemlerden hi\u00e7biriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayan ilkel ya\u015fam bi\u00e7imiyle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f,kabile zihniyetidir, baz\u0131lar\u0131 hari\u00e7 Haricilerle. Taliban, insanl\u0131k tarihinde \u015fiddet, intihar, sivil katliam\u0131na kay\u0131ts\u0131zl\u0131k, t\u00fcm Afganlara kar\u015f\u0131 \u00f6nyarg\u0131, \u00e7a\u011fda\u015f bilim ve uzmanlara d\u00fc\u015fmanl\u0131k, camilerde ibadet edenlerin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, dini yerler ve \u00e7evrelerden ayr\u0131lmas\u0131yla nadir ve \u015fiddetli bir fenomendir. Sosyo-k\u00fclt\u00fcrel, intihar operasyonlar\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n ve kad\u0131nlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, kad\u0131n nefreti ve evde hapsedilmesi, insan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine d\u00fc\u015fmanl\u0131k ve yabanc\u0131 eylemlerle a\u015firet ve dil \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc Afganistan’a hakim olmay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1-Atai, Muhammed \u0130brahim (2005). Afganistan’\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f tarihine bir bak\u0131\u015f. Kabil: Maiwand.<\/p>\n\n\n\n

2- Askari, Jan Mohammad (2019). A\u015f\u0131r\u0131l\u0131k, Afganistan’daki nedenleri ve stratejileri. Afganistan Gazetesi, http:\/\/dailyafghanistan.com\/opinion_detail.php?post_id=149047<\/a>, (12,11,2020).<\/p>\n\n\n\n

3-  Ansari, Khajeh Bashir Ahmad (1391). Taliban’\u0131n mezhebi. Kabil: Saeed.<\/p>\n\n\n\n

4- Dashti, Fahim (2015). \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki yirmi y\u0131lda Afgan oyununun sonu. Kabil: Azim.<\/p>\n\n\n\n

5-Mehdi, Dr.Mohiuddin (2007). Afganistan’daki a\u015firet ili\u015fkilerinin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi. Kabil: Afgan M\u00fcsl\u00fcman Halk Partisi.<\/p>\n\n\n\n

6-Mohammadi, Ghulam Mohammad (2015). Pakistan neden m\u00fcdahale ediyor? Kabil: Saeed.<\/p>\n\n\n\n

7-Mojdeh, Vahid (2014). Afganistan ve be\u015f y\u0131ll\u0131k Taliban y\u00f6netimi. Tahran: Na\u015frani.<\/p>\n\n\n\n

8-Mo\u0131n, Muhamad (1992). Fars\u00e7a S\u00f6zl\u00fck. Tahran: Amir kabir.<\/p>\n\n\n\n

9-Mahdavi, Cafer (2014). Taliban’\u0131n Siyasi Sosyolojisi. Kabil: Saeed.<\/p>\n\n\n\n

10- Rashid, Ahmed (2018). Taliban: \u0130slam, petrol ve yeni b\u00fcy\u00fck oyun. Tahran: Dan\u0131\u015fi hasti.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00d6ns\u00f6z \u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131lda be\u015feri bilim adamlar\u0131n\u0131n dikkatini \u00e7eken \u00f6nemli konulardan biri de Taliban’\u0131n radikal fikirlerinin tan\u0131nmas\u0131d\u0131r. Taliban’\u0131n inan\u00e7lar\u0131 ve bu inan\u00e7lar\u0131n Afganistan’\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde kendini g\u00f6sterme bi\u00e7imi, Afganistan\u2019\u0131n kom\u015fular\u0131 ve d\u00fcnya aras\u0131nda tepkilere yol a\u00e7t\u0131. Afganistan’da insan haklar\u0131 ihlalleri, kad\u0131n haklar\u0131n\u0131n reddi, d\u00fcnya d\u00fczenine muhalefet ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k yanl\u0131s\u0131 Taliban fikirlerinin desteklenmesi, onlar\u0131 \u0130slami a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":201,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15,24,23,26],"tags":[],"class_list":{"0":"post-196","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-analizler","8":"category-asya","9":"category-manset","10":"category-ortadogu"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/196","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=196"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/196\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":202,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/196\/revisions\/202"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/201"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=196"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=196"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=196"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}