Sadi Somuncuo\u011flu<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsanl\u0131k tarihine ad\u0131 “Ermeni Mezalimi” olarak ge\u00e7en kanl\u0131 olaylar\u0131n son d\u00f6nemini kapsayan de\u011ferlendirmesini ele alaca\u011f\u0131z. Asl\u0131nda 1774 K\u00fc\u00e7\u00fck Kaynarca ve 1878 Berlin Antla\u015fmalar\u0131yla ba\u015flay\u0131p kesintilerle zaman\u0131m\u0131za kadar gelen, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de Ermeni ter\u00f6r devletince “kan davas\u0131na” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek devam ettirilen bu \u00f6nemli meselenin 243 y\u0131ll\u0131k bir y\u00fczle\u015fme olmas\u0131 gerekmektedir. Bunu yaparken, 243 y\u0131ll\u0131k s\u00fcrecin temel g\u00f6stergelerine dayanarak yanl\u0131\u015flar\u0131 ve do\u011frular\u0131 ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Tabii I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda Osmanl\u0131 Devleti’nin i\u00e7indeki Ermenilerin, \u0130tilaf Devletleri’nin saf\u0131nda yer alarak, 800-850 y\u0131ld\u0131r huzur i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 kendi toplumu ve devletiyle neden sava\u015ft\u0131klar\u0131na ve sonu\u00e7lar\u0131na yak\u0131ndan bakaca\u011f\u0131z. <\/p>\n\n\n\n Ancak konuya girmeden \u00f6nce baz\u0131 tespitlerin yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Ermeniler as\u0131rlard\u0131r huzur i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve devlet i\u00e7inde imtiyazl\u0131 bir stat\u00fcye sahip olduklar\u0131 halde ni\u00e7in 1860’dan itibaren isyan etmeye ba\u015flad\u0131lar? Yine, 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda ni\u00e7in itilaf g\u00fc\u00e7leriyle birlikte olundu ve sivil halka yayg\u0131n katliam yap\u0131ld\u0131? Bu sorular\u0131n cevab\u0131 bellidir. B\u00fcy\u00fck devletler zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri Osmanl\u0131 T\u00fcrk Devleti’ni \u00e7\u00f6kertmek ve payla\u015fmaya karar verdiklerinde, bu konuda Ortodoks Ermenilerin \u00f6nemini biliyorlard\u0131. Bunun yan\u0131nda yayg\u0131nla\u015fan milliyet duygular\u0131n\u0131 da dikkate alarak Ermenilere, “Size iki deniz aras\u0131nda devlet kurduraca\u011f\u0131z\u201d vaadinde bulundular ve buna inand\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n Ermeni meselesinin temelinde hep bu beklentinin yatt\u0131\u011f\u0131 ve ger\u00e7ekle\u015fmek bir yana felakete yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 halde, tesirlerini eksilmeden g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de devam ettirdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130ki bu\u00e7uk asra yak\u0131n bir zaman dili mini kapsayan bu d\u00f6nemi, yukar\u0131daki tespiti dikkatte tutarak tarihin ak\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re inceleyece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n 1. 1774-1878, K\u00fc\u00e7\u00fck Kaynarca ve Berlin Antla\u015fmalar\u0131 ile Ortodoks Ermenilerin Koruma Alt\u0131na Al\u0131nmas\u0131 Siyaseti D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1700’den itibaren Osmanl\u0131 Katolikleri \u00fczerinde ba\u015flayan misyoner \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve 1740 Kapit\u00fclasyon anla\u015fmas\u0131 sonras\u0131nda Fransa, Katolikler \u00fczerinde himaye yetkisini kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Rusya ise bu imtiyaz\u0131, 1774 K\u00fc\u00e7\u00fck Kaynarca Antla\u015fmas\u0131 ile Ortodokslar i\u00e7in elde etmi\u015ftir. Ermeni meselesinin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak kaydedilmesi gereken tarih, 1877-78 T\u00fcrk – Rus Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda, Ayastefanos ve Berlin Konferans\u0131 Antla\u015fmalar\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Ayastefanos Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n 16. Maddesi ile Berlin Anla\u015fmas\u0131n\u0131n 61. Maddesinde Ermeni meselesi konusunda \u00f6zetle \u015f\u00f6yle denilmektedir:<\/p>\n\n\n\n “Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti Do\u011fu Anadolu’da ilgili devletlerin g\u00f6zetiminde Ermenilerle ilgili olarak kapsaml\u0131 bir \u0131slahat yapmay\u0131, K\u00fcrtlere ve \u00c7erkezlere kar\u015f\u0131 g\u00fcvenliklerini sa\u011flamay\u0131 garanti eder.” Antla\u015fman\u0131n bu h\u00fckm\u00fcne g\u00f6re; \u0130ngiltere, Rusya, Almanya, Fransa, \u0130talya ve Avusturya’ya Ermenilerle ilgili konularda m\u00fcdahale yetkisini alm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Tarihte ilk defa bir devletin i\u00e7i\u015flerine kar\u0131\u015fma yolu, b\u00f6ylece a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f oldu. Antla\u015fmalarda yer alan “Himaye” ve “Islahat” kavramlar\u0131n\u0131n, insani ve masum bir anlam ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131; Osmanl\u0131 T\u00fcrk Devleti’ni payla\u015fmak \u00fczere devrin g\u00fc\u00e7l\u00fc devletlerine, Ermenileri kullanma hakk\u0131n\u0131n tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeye herhalde gerek yoktur. Nitekim bu tarihten itibaren Osmanl\u0131’ya kar\u015f\u0131 \u00f6rg\u00fctlenme ve isyanlar\u0131n yo\u011funla\u015farak ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. <\/p>\n\n\n\n 2. 1860-1914, Do\u011fu Anadolu’da Ermeni Devleti Kurma Hayaliyle Silahl\u0131 Komitelerin Kurulmas\u0131 ve \u0130syanlar\u0131n Ba\u015flamas\u0131 D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk toplumuna genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda M\u00fcsl\u00fcmanlarla Ortodokslar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde kayda de\u011fer bir rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Aksine, duyulan y\u00fcksek g\u00fcven dolay\u0131s\u0131yla Ermenilere “sad\u0131k tebaa” stat\u00fcs\u00fc verilmi\u015ftir. Bunun gere\u011fi olarak, devlet hizmetlerinde Ermeniler en y\u00fcksek mevkilerde g\u00f6revlere getirilmi\u015ftir. Bu \u00e7er\u00e7evede, 22 bakan, 33 milletvekilli, 29 pa\u015fa, 7 b\u00fcy\u00fckel\u00e7i, 11 ba\u015fkonsolos, 11 \u00fcniversite \u00f6\u011fretim \u00fcyesi ve 41 \u00fcst d\u00fczey memur g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 1. Meclisinde 10, 2. Meclisinde 11 Ermeni milletvekilinin bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Ermenilerle ili\u015fkiler bu kadar m\u00fckemmel iken, misyoner okullar\u0131n\u0131n (zaman i\u00e7inde say\u0131lar\u0131n\u0131n bin 200’e ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015ftir) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve yukar\u0131da bahsi ge yen antla\u015fmalar\u0131n etkileri sonu\u00e7 vermi\u015f, \u00e7ok say\u0131da Ermeni dernek ve komiteleri kurul mu\u015ftur. Bunlar aras\u0131nda ihtilalci ve ac\u0131mas\u0131z karakterleriyle \u00f6ne \u00e7\u0131kan 1887’de \u0130svi\u00e7re\u2019de kurulan H\u0131n\u00e7ak ve 1890’da Tiflis’te kurulan Ta\u015fnaks\u00fctyun Komiteleri dikkat \u00e7ekiyor. Her iki Ermeni Komitesi’nin de programlar\u0131nda, Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu’da ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlet kurmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131klar\u0131, bunun i\u00e7in silahl\u0131 eylemler yap\u0131laca\u011f\u0131, isyanlar \u00e7\u0131kar\u0131laca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a yaz\u0131lmaktad\u0131r. Ermeni devleti kurma yolundaki b\u00fct\u00fcn isyanc\u0131 eylemlerde patri\u011fin rol oynad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu konuda G\u00fclseren S. Ayta\u015f’\u0131n \u015fu tespitini \u00f6rnek verelim: 1876 Ermeni Patri\u011fi Nerses’in \u0130ngiliz B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Layard ile g\u00f6r\u00fc\u015fmesinde:<\/p>\n\n\n\n “Avrupa devletlerinin sempatisini \u00e7ekmek i\u00e7in isyan zorunlu ise, b\u00f6yle bir hareketi ba\u015flatmakta zorluk bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131… Ermenilerin haklar\u0131n\u0131 takipte kararl\u0131 olduklar\u0131n\u0131, e\u011fer bunlar\u0131 Avrupa’n\u0131n m\u00fcdahalesi ile elde edemezlerse. Rusya’ya m\u00fcracaat edeceklerini ve Rusya taraf\u0131ndan ilhak edilinceye kadar k\u0131\u015fk\u0131rtmalara devam edeceklerini s\u00f6yl\u00fcyor ve muhtar bir Ermenistan te\u015fkili i\u00e7in iltimas talep ediyordu. B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Layard Ermenistan ile ne kastedildi\u011fini sorunca Patrik; Ermenistan, Van ve Sivas Pa\u015fal\u0131klar\u0131n\u0131, Diyarbak\u0131r’\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131, eski Kilikya Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 ihtiva edecektir.”<\/p>\n\n\n\n Patri\u011fin bu ifadeleri daha 1876 y\u0131l\u0131nda sarf etmi\u015f olmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir, anlaml\u0131d\u0131r. Yine bu d\u00f6nemde Armenakan, H\u0131n\u00e7ak ve Ta\u015fnak gibi silahl\u0131 \u00f6rg\u00fctlerin kurulmas\u0131, 1860’da Zeytun’da ba\u015flayan ilk isyan\u0131n 1. Patri\u011fin bu ifadeleri daha 1876 y\u0131l\u0131n- D\u00fcnya Sava\u015f\u0131na kadar devam etmesi; sava\u015fta, \u00f6ncesinde ve sonras\u0131nda cephe gerisinde i\u015flenen katliamlar ve T\u00fcrk Ordusu’na kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanlarla bir olup sava\u015fman\u0131n gerek\u00e7esi ni, apa\u00e7\u0131k ve itiraz edilemez bir \u015fekilde vermektedir. Bu d\u00f6nemdeki olup bitenler, a\u00e7\u0131k \u00e7a ve do\u011fru bir \u015fekilde ortaya konulmazsa, daha sonraki geli\u015fmeleri izah etmekte g\u00fc\u00e7 l\u00fck \u00e7ekebiliriz. Bu bak\u0131mdan, d\u00f6nemin \u00f6zelliklerini, geli\u015fmeleri ve insanl\u0131k su\u00e7u te\u015fkil eden tertipleri iyi bilmemiz gerekmektedir Bu konuyu Justin McCarthy \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n “Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na uzanan y\u0131llar, Do\u011fu’da kutupla\u015fmalar\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nem oldu. 1877-1878 Rus-T\u00fcrk Sava\u015f\u0131, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Anadolu’ya ve Ermenilerin de Kafkasya’ya do\u011fru, zaten var olan n\u00fcfus de\u011fi\u015f toku\u015funa yenilerinin eklenmesi ne yol a\u00e7t\u0131 Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Kafkasya’daki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Osmanl\u0131’ya, Anadolu’daki Ermenilerin de Rusya’ya yard\u0131m etmesi, \u0131rk ve din ba\u011f\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmetlere duyulan sadaka tin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti\u011fi hissini peki\u015ftirdi. Anadolu’daki Ermeni ihtilal huzursuzlu\u011fuyla K\u00fcrt a\u015firetlerinin verdi\u011fi bask\u0131nlar, Ermenilerle M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131ndaki nefreti ve b\u00f6l\u00fcn meyi vahimle\u015ftirdi. Kafkasya’da ayn\u0131 nefret ve b\u00f6l\u00fcnmeler, 1905 \u0130htilali s\u0131ras\u0131nda, kanl\u0131 bir bi\u00e7imde y\u00fczeye \u00e7\u0131kt\u0131…\u201d<\/p>\n\n\n\n Rus h\u00fck\u00fcmeti Anadolu’daki Ermenilerin dinsel ve hen\u00fcz belirmekte olan etnik farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6m\u00fcrmeye, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda ve muhtemelen daha \u00f6ncesinde ba\u015flad\u0131.”<\/p>\n\n\n\n Kafkaslardan milyonlarca, s\u00fcrg\u00fcn (deportation\/s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131) edilen (tehcir\/sevk ve yerle\u015ftirme de\u011fil) ve yollarda y\u00fcz binlercesi can veren, masum M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ac\u0131kl\u0131 haliyle ilgilenen, bu mezalimi hat\u0131rlamak isteyen bile yok. Ruslar, \u00f6nce bu masum insanlar\u0131n hesab\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnse daha iyi olmaz m\u0131? Bu korkun\u00e7 ortam\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olan bir di\u011fer belge de, ihtilalci bir Ermeni komitac\u0131s\u0131n\u0131n Robert Kolej kurucusu Dr. Cyrus Hamlin’e s\u00f6yledikleri \u015fu s\u00f6zlerde mevcuttur: “H\u0131n\u00e7ak \u00e7eteleri f\u0131rsat kollayarak T\u00fcrk ve K\u00fcrtleri \u00f6ld\u00fcrecekler, k\u00f6ylerini yak\u0131p da\u011flara ka\u00e7acaklar. Galeyana gelen M\u00fcsl\u00fcmanlar ayaklan\u0131p Ermenilerin \u00fcst\u00fcne \u00e7ullanacaklar ve Ermenileri o kadar vah\u015fice bo\u011fulacaklar ki, Rusya insanl\u0131k ve H\u0131ristiyan medeniyeti ad\u0131na m\u00fcdahale edecektir.” Dinlediklerinden deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcn H\u0131ristiyan Misyoner Dr. Hamlin, o zamana kadar duydu\u011fu en cehennemi ve gaddar olan bu tertibe kar\u015f\u0131 geldi\u011finde \u015fu cevab\u0131 ald\u0131: “Size \u00f6yle geldi\u011fine \u015f\u00fcphe yok; fakat biz Ermeniler \u00f6zg\u00fcr olmaya kararl\u0131y\u0131z. Avrupa, Bulgar vah\u015fetine kay\u0131ts\u0131z kalmad\u0131 ve Bulgaristan \u015fimdi \u00f6zg\u00fcr. Milyonlarca kad\u0131n ve \u00e7ocu\u011fun feryatlar\u0131 g\u00f6\u011fe y\u00fckseldi\u011finde, bizim yakar\u0131\u015flar\u0131m\u0131za da kulak verecektir…”<\/p>\n\n\n\n Yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in a\u00e7\u0131klanmas\u0131 gerekmektedir ki, 1860’larda kurulan Robert Kolejin M\u00fcd\u00fcr\u00fc Dr. Cyrus Hamlin’i deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcren bu s\u00f6zler, vah\u015fetin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 boyutlarla ilgilidir. Yoksa, T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 isyan edilmesine kar\u015f\u0131 de\u011fildir. Nitekim Hamlin 1907’de ABD’de yay\u0131mlanan hat\u0131ralar\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00f6zetle, “Kolejde Bulgar gen\u00e7lerini e\u011fitiyorduk. Bulgar \u0130syan\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda bu gen\u00e7ler vard\u0131. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda Ermeniler ve Rumlar ‘bizim \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z e\u011fitilmiyor’ diye g\u00fccendiler Daha sonra onlar\u0131 da e\u011fittik” demektedir Anadolu’da kiliselere ba\u011fl\u0131 olarak a\u00e7\u0131lan bu kolejlerin, Osmanl\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131nda rollerinin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n Vah\u015fetin derecesini ve ne i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi ve bug\u00fcnlere nas\u0131l gelindi\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu \u00f6nemli bir belgedir. D\u00fc\u015fman bildikleri M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 ve kendi dinlerinden olan Ortodoks H\u0131ristiyanlar\u0131, tuzak kurarak birbirine bo\u011fazlatmak, masum insanlar\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 (Mukateleyi) yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmak suretiyle d\u0131\u015f devletlerin, \u00f6ncelikle de Rusya’n\u0131n m\u00fcdahalesini sa\u011flamak i\u00e7in neler yap\u0131lm\u0131\u015f? Milyonlarca kad\u0131n ve \u00e7ocu\u011fun feryad\u0131ndan medet uman barbarl\u0131k ruhuyla, ba\u015fta kendilerini, sonra da as\u0131rlard\u0131r huzur i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 kom\u015fular\u0131 M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkleri mahvetmeyi g\u00f6ze alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6ylece Ermenilerin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar s\u00fcren, insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 kanl\u0131 tertiplerle “nefret ve kini” kimlik haline getirmeleri ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k bu yeni kimli\u011fin insani hi\u00e7bir de\u011ferle ilgisinin kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in ya\u015fanan bu ac\u0131 ger\u00e7eklere bakmak, san\u0131r\u0131z yeterli olacakt\u0131r. 1878 T\u00fcrk – Rus Sava\u015f\u0131’nda ve sonras\u0131nda ya\u015fanan ve I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na kadar Anadolu’nun b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ya y\u0131larak devam eden say\u0131s\u0131z isyan ve vah\u015fetin b\u00f6ylesine bir ruh haliyle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na \u015f\u00fcphe yoktur. I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na kadar Anadolu Co\u011frafyas\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli il ve il\u00e7elerinde 50’den fazla isyan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmamak gerekir. Her isyandan sonra, bat\u0131 bas\u0131n\u0131nda, “T\u00fcrkler, Ermenileri katlediyor” \u015feklinde yaygaralar\u0131n kopar\u0131lmas\u0131 adet halini alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kaynaklarda, Osmanl\u0131 Devletinin surlar\u0131n\u0131n ve T\u00fcrklerin b\u00f6ylesine planl\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtma ve tertiplere ba\u015fvurduklar\u0131na dair bir bilgiye rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r, rastlanmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fclmemektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve ruh yap\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131nda, bir taraf\u0131n (isyanc\u0131 Ermenilerin) hi\u00e7bir insani s\u0131n\u0131r tan\u0131madan hep sald\u0131ran, \u00f6b\u00fcr taraf\u0131n (T\u00fcrklerin) hep savunma konumunda oldu\u011funu bilmek gerekmektedir. Di\u011fer bir ifadesiyle, ter\u00f6rle insanlar\u0131 ac\u0131mas\u0131zca \u00f6ld\u00fcrerek deh\u015fet sal\u0131p sindirerek hedefine ula\u015fmay\u0131 me\u015fru sayan ruh yap\u0131s\u0131 bir tarafta; kanunlar\u0131n gere\u011fi olarak can ve mal g\u00fcvenli\u011fini ve kamu d\u00fczenini savunmaya \u00e7al\u0131\u015fan me\u015fru devlet g\u00fc\u00e7lerinin g\u00f6revini yapmas\u0131 \u00f6b\u00fcr tarafta oldu\u011funa g\u00f6re; sald\u0131rgan ile nefsi m\u00fcdafaa (me\u015fru savunma) yapan\u0131n ayn\u0131 konumda oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir mi? Bu ger\u00e7ek kar\u015f\u0131s\u0131nda, “\u0130ki tarafta birbirini k\u0131rd\u0131, katletti” gibi dikkat sizce kullan\u0131lan, haks\u0131z, \u00fcrkek ve korkak\u00e7a ifadelere kat\u0131lmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hukuk ve ahlaki de\u011ferler bak\u0131m\u0131ndan, sald\u0131rganla masum olan bir tutulabilir mi?<\/p>\n\n\n\n 3. 1914-1918 Zorunlu G\u00f6\u00e7 ve Yayg\u0131n Katliam D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n\n\n\n 28 Temmuz 1914’te ba\u015flayan ve 11 Kas\u0131m 1918’de sona eren I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na Osmanl\u0131 Devleti 29 Ekim1914’te girdi. Eli silah tutan herkes cepheye g\u00f6nderilince, cephe gerisinde b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcvenlik zafiyeti do\u011fdu. Bu ortam, 2 Kas\u0131m 1914’te T\u00fcrklere sava\u015f ilan eden Ruslar i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir f\u0131rsat oldu, ciddi \u015fekilde silahland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 isyanc\u0131 Ermeni \u00f6rg\u00fctlerinin yayg\u0131n \u015fekilde sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7mesini h\u0131zland\u0131rd\u0131. Bunu f\u0131rsat bilen is yanc\u0131 Ermeniler masum sivillere kar\u015f\u0131 k\u00f6ylerde, \u015fehirlerde yayg\u0131n bir katliama giri\u015fti, evleri i\u015fyerlerini yak\u0131p y\u0131kmaya ba\u015flad\u0131. Kendilerine destek vermeyen baz\u0131 Ermeni ileri gelenleri bile katledildi. Silahs\u0131z, \u00e7are siz T\u00fcrklerin bir k\u0131sm\u0131 bat\u0131ya g\u00f6\u00e7 etti. Ermeni \u00e7eteleri, askeri depolar\u0131 bas\u0131p yakmaya, telgraf tellerini keserek cephe ile haberle\u015f meyi engellemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Cepheye silah, m\u00fchimmat ve lojistik destek g\u00f6t\u00fcren ikmal kollar\u0131na sald\u0131rd\u0131lar. Cephe gerisindeki bu ihanet kar\u015f\u0131s\u0131nda baz\u0131 ordu birlikleri sava\u015famayacak duruma d\u00fc\u015ft\u00fc. Mesela; Sar\u0131kam\u0131\u015f Harek\u00e2t\u0131\u2019na, Trabzon – Erzincan hatt\u0131ndan m\u00fchimmat ve lojistik destek g\u00f6t\u00fcren ikmal kollar\u0131 Ermeni \u00e7eteciler taraf\u0131ndan kesilince, Ordu cephanesiz ve yiyeceksiz kald\u0131. Uzmanlar bu durumu, e\u011fer “Yard\u0131mlar cepheye ula\u015fm\u0131\u015f olsayd\u0131, Ruslar ma\u011flup edilebilirdi” \u015feklinde de\u011ferlendirmektedirler. Ermeni asiler bunlarla da yetinmedi; te\u015fkil ettikleri say\u0131lar\u0131 160 bini bulan d\u00fczenli, silahl\u0131 ve \u00fcniformal\u0131 Ermeni birlikleriyle d\u00fc\u015fmanlar\u0131n saf\u0131nda yer alarak, T\u00fcrk ordusuyla sava\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu vahim durum kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti Patrik ba\u015fta olmak \u00fczere, Ermeni ile ri gelenleriyle bir\u00e7ok g\u00f6r\u00fc\u015fme yapt\u0131; nasihat heyetleri g\u00f6ndererek vazge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ama bu gayretler netice vermedi. Bat\u0131da T\u00fcrk Devleti, devrin en b\u00fcy\u00fck ordular\u0131yla \u00c7anakkale’de \u00f6l\u00fcm kal\u0131m sava\u015f\u0131 yap\u0131yordu. Bu arada Rus Ordusu’nun ilerleyi\u015finden cesaret alan Ermeni \u00e7eteleri, 13-14 Nisan 1915’te Van’a girerek, \u015fehri ele ge\u00e7irdi; masum sivillere i\u011fren\u00e7 tecav\u00fczler ve katliamlar yapt\u0131. \u015eehirden ka\u00e7abilen siviller masum ki\u015filer yakalanarak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc ve 80 binin \u00fczerinde T\u00fcrk katledildi. T\u00fcrk birlikleri Temmuz’da Van’\u0131 kurtard\u0131, ancak \u015fehir tam anlam\u0131yla harabeye d\u00f6nm\u00fc\u015f, ayakta kalan bina bile kalmam\u0131\u015f, bir\u00e7ok k\u00f6y haritadan silinmi\u015fti. Bitlis, Erzincan, Erzurum, Urfa gibi baz\u0131 iller de ayn\u0131 durumdayd\u0131. Do\u011fu Anadolu, tam bir i\u00e7 sava\u015f ortam\u0131na s\u00fcr\u00fcklenmi\u015fti. Art\u0131k bu duruma kesin bir \u00e7are bulunmas\u0131 \u015fartt\u0131. \u00c7are olarak \u00fc\u00e7 se\u00e7enek vard\u0131, bunlar:<\/p>\n\n\n\n * Sava\u015fta “d\u00fc\u015fmanla i\u015f birli\u011fi yapana d\u00fc\u015fman” denir. Evrensel hukukun bu kural\u0131na g\u00f6re, d\u00fc\u015fman olan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi,<\/p>\n\n\n\n * Sava\u015f 7 cephede b\u00fct\u00fcn \u015fiddetiyle devam ederken, cephe gerisinin her taraf\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f olan katliamlar\u0131 \u00f6nleyecek g\u00fcc\u00fcm\u00fcz olmad\u0131\u011f\u0131ndan, olaylar\u0131n kendi seyrine b\u0131rak\u0131lmas\u0131<\/p>\n\n\n\n * \u0130syanc\u0131lar\u0131n sava\u015f b\u00f6lgesinden \u00e7\u0131kar\u0131larak, devletin ba\u015fka bir vilayetine yerle\u015ftirilmesi.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti, isyan eden Ermeni asilerine kar\u015f\u0131 3. se\u00e7ene\u011fi, (me\u015fru her devletin yapmas\u0131 gerekeni) uygun bularak, 26 May\u0131s 1915’te bir Sevk ve \u0130sk\u00e2n (yerle\u015ftirme) Kanunu’nu \u00e7\u0131kard\u0131. Buna g\u00f6re isyanc\u0131 Ermeniler sava\u015f b\u00f6lgesinin d\u0131\u015f\u0131na ta\u015f\u0131nacak, Suriye vilayetine yerle\u015ftirilecekti. 10 Haziran 1915’te yay\u0131mlanan y\u00f6netmelikle, sevk ve yerle\u015ftirme (Tehcir) i\u015fleri ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na kadar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek, her tedbir \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Sevk (ta\u015f\u0131ma) edilen, potansiyel isyanc\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen Ermeni say\u0131s\u0131n\u0131n 500 bin civar\u0131nda oldu\u011fu hesaplanmaktad\u0131r. Bu sevk s\u0131ras\u0131nda soygun, intikam sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131ktan dolay\u0131 sevk edilen Ermenilerden \u00f6lenler oldu\u011fu, pek \u00e7ok s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n \u00e7ekildi\u011fi bir ger\u00e7ektir. Bunlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 tarih\u00e7iler 50 bin civar\u0131nda g\u00f6steriyor. Bu 48 binin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131k tan \u00f6lenler te\u015fkil etmektedir. Ta\u015f\u0131ma s\u0131ras\u0131n da ihmal g\u00f6steren, sald\u0131rganlarla i\u015f birli\u011fi yapan g\u00f6revliler ise kurulan Divan-\u0131 Harp’te yarg\u0131land\u0131. 1916’da kurulan Divan-\u0131 Harp’te 613 ki\u015fi yarg\u0131lanm\u0131\u015f, 67’si hakk\u0131nda idam, di\u011ferleri hakk\u0131nda da \u00e7e\u015fitli cezalara h\u00fckme dilmi\u015ftir. D\u00fcnya tarihinde belki de ilk defa, sava\u015f devam ederken b\u00f6yle bir yarg\u0131lama yap\u0131labilmi\u015ftir. T\u00fcrk Devleti’nin bu \u00f6rnek tavr\u0131 bile, insan hayat\u0131na ve hukuka ne kadar \u00f6nem verdi\u011fini g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok dikkat \u00e7ekicidir. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmeti 13 \u015eu bat 1919’da zorunlu g\u00f6\u00e7\u00fcn soru\u015fturulmas\u0131 ve nedenlerinin tespiti amac\u0131yla iki\u015fer ki\u015fi den olu\u015fan tarafs\u0131z bir komisyon kurulmas\u0131 i\u00e7in \u0130sve\u00e7, Hollanda, \u0130spanya ve Danimarka H\u00fck\u00fcmetlerine m\u00fcracaat ederek teklifte bulunmu\u015f ancak bu devletler 6 May\u0131s 1919’da teklifi reddetmi\u015flerdir. Kendine g\u00fcvenmeyen bir devlet, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 yapabilir mi?<\/p>\n\n\n\n Suriye ve civar\u0131na yerle\u015ftirilen Ermeni \u00e7etelerine ev, tar\u0131mla u\u011fra\u015fanlara toprak, zanaatk\u00e2rlara i\u015fyeri ve kredi verilerek, hayatlar\u0131n\u0131 devam ettirmeleri i\u00e7in gerekli tedbirler al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Al\u0131nan bu tedbirler, \u00fclke g\u00fcvenli\u011fi ve insani a\u00e7\u0131dan sonu\u00e7lar\u0131 itibariyle ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. \u015e\u00f6yle ki: Sava\u015f 1918’de sona erinceye, Ermeni \u00e7eteleri yerlerine tekrar d\u00f6n\u00fcnceye kadar, katliamlar, cephe gerisi sald\u0131r\u0131lar, ihanetler \u00f6nemli oranda kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, T\u00fcrk Devleti’nin bu karar\u0131 almakla ne kadar hakl\u0131 oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, Rusya’n\u0131n 1917 Bol\u015fevik \u0130htilali sebebiyle sava\u015f\u0131 b\u0131rakarak sava\u015ftan \u00e7ekilmesi \u00fczerine, ortaya \u00e7\u0131kan bo\u015flu\u011fu, Rus Ordusu’ndan ayr\u0131lan Ermeni birlikleri ile Ermeni \u00e7etecileri doldurmu\u015ftur. Ruslar\u0131n \u00e7ekili\u015fini, bir s\u00fcre sonra Ermeni birlik ve \u00e7etelerinin de \u00e7ekili\u015fi takip etmi\u015f, ancak bu \u00e7ekili\u015f s\u0131ras\u0131nda deh\u015fet verici boyutlara ula\u015fan vah\u015fet ve katliamlar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Erzincan’dan \u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131na, Trabzon’dan Rus Ermenistan’\u0131na uzanan b\u00f6lgede Bayburt, Tercan, Erzurum, Kars gibi ne kadar il, il\u00e7e, belde ve k\u00f6y varsa tamam\u0131 bas\u0131lm\u0131\u015f, yak\u0131lm\u0131\u015f y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Adeta canl\u0131 bir varl\u0131k b\u0131rakmamak \u00fczere T\u00fcrkler vah\u015fice katledilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Tespitlere g\u00f6re, 1914’ten zorunlu g\u00f6\u00e7\u00fcn ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 Haziran 1915’e kadar, isyanc\u0131 Ermeni \u00e7eteleri ve birlikleri taraf\u0131ndan 155 bin civar\u0131nda masum sivil T\u00fcrk katledilmi\u015f tir.<\/p>\n\n\n\n 4. 1918-1920, Katliam, Sava\u015f ve Antlasmalar (1920 G\u00fcmr\u00fc, 1921 Moskova, 1921 Kars ve 1923 Lozan) D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n\n\n\n 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ate\u015fkes M\u00fctarekesi ile sava\u015f sona erince, Antla\u015fma gere\u011fince T\u00fcrk ordusu terhis edildi. T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti Ekim 1918 y\u0131l\u0131nda Ermenilerden isteyenlerin tekrar eski yerlerine d\u00f6nmeleri i\u00e7in “Geri D\u00f6n\u00fc\u015f Kararnamesi\u201d \u00e7\u0131kard\u0131. Bu s\u0131rada Osmanl\u0131 topraklar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Frans\u0131z ve \u0130ngilizlerin i\u015fgal alt\u0131ndad\u0131r. Ermeni \u00e7eteleri yeni kurulan Bol\u015fevik h\u00fck\u00fcmetinden yard\u0131m alarak 1919’da Do\u011fu Anadolu’da vilayet ve kazalar\u0131 i\u015fgal etti. B\u00fct\u00fcn b\u00f6lgeye yay\u0131lan ve 1920’ye kadar s\u00fcren Ermeni sald\u0131r\u0131lar\u0131 sonucunda 360 binin \u00fczerinde masum-sivil T\u00fcrk hunharca katledildi. Bunun \u00fczerine Eyl\u00fcl 1920’de taarruza ge\u00e7en Do\u011fu Cephesi Komutan\u0131 Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa komutas\u0131ndaki 15. Kolordu, Misak Milli s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde olan Sar\u0131kam\u0131\u015f, Kars, Ardahan, Artvin, Batum, I\u011fd\u0131r ve G\u00fcmr\u00fc’y\u00fc geri ald\u0131. Ermenilerin bar\u0131\u015f istemeleri \u00fczeri ne, 3 Aral\u0131k 1920’de G\u00fcmr\u00fc Antla\u015fmas\u0131; Ermenistan Sovyet H\u00fck\u00fcmeti kurulunca da, 16 Mart 1921’de Moskova Antla\u015fmas\u0131 yap\u0131ld\u0131. 13 Ekim 1921’de TBMM H\u00fck\u00fcmeti ile Ermenistan, Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Sovyet Rusya temsilcileri aras\u0131nda imzalanan Kars Antla\u015fmas\u0131 ile b\u00fct\u00fcn uyumsuzluklar giderilmi\u015f, Do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131m\u0131z kesin \u015feklini alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu geli\u015fmelerle 1774’te ba\u015flayan Ermenistan meselesinin k\u00f6kten halledildi gi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc ama k\u0131sa zaman sonra bunun b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131, Ermeni temsilcilerinin Lozan Bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerine kalabal\u0131k bir heyetle gelerek. Anadolu’da kendilerine “yurt verilmesini” ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclen Ermenilerin baz\u0131 haklar istemeleri \u00fczerine yeniden g\u00fcndeme geldi. Lozan’da uzun s\u00fcren tart\u0131\u015fmalar sonunda, Ermeni talepleri reddedildi. Atat\u00fcrk ve TBMM H\u00fck\u00fcmeti. Lozan’a g\u00f6nderdi\u011fi T\u00fcrk heyetine, Ermenilerle ilgili olarak \u015fu talimat\u0131 vermi\u015fti: “Ermeni yurdu s\u00f6z konusu olamaz, olursa g\u00f6r\u00fc\u015fmeler kesilir.”<\/p>\n\n\n\n G\u00f6r\u00fc\u015fmeler de bu \u00e7er\u00e7evede tavizsiz bir \u015fekilde devam etmi\u015ftir. Ermenilerin, T\u00fcrkiye’den “Yurt\/Toprak”, “Geni\u015f kapsaml\u0131 bir genel af” ve “Az\u0131nl\u0131klar\u0131n askerlikten muaf tutulmas\u0131” talepleri reddedilmi\u015ftir. Bu sonu\u00e7 \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6nceki 3 antla\u015fma, ilgili devletler aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgesel bir nitelik ta\u015f\u0131yordu. \u015eimdiki (Lozan) ise, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n galipleri taraf\u0131ndan d\u00fczenlenen ve Ermeni iddialar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcyle reddedildi\u011fi uluslararas\u0131 bir konferanst\u0131. B\u00f6ylece Ermeni meselesi k\u00f6kten halledilmi\u015ftir diyebiliriz. Bu sonu\u00e7 Ermenileri \u00e7ok sarst\u0131. H\u00fcsrana u\u011frayan Ermeni delegasyonu, “Ermeniler, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda t\u00fcm Ermeni milletinin \u0130tilaf Devletleri’nin yan\u0131nda sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan” bir bildiri yay\u0131mlad\u0131 Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131’nda umduklar\u0131n\u0131 bulamayan Ermeni delegeleri, 2 \u015eubat 1923’te Lozan’dan ayr\u0131l\u0131rken konferansa kat\u0131lan devletlere verdikleri bildiride, konumuz a\u00e7\u0131s\u0131nda son derece \u00f6nemli ve d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc bilgiler yer al\u0131yordu. Bildirinin \u00f6zeti \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n\n\n\n “…Ermeni delegeleri, Lozan Konferans\u0131 komisyonlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndan ve bas\u0131nda yay\u0131mlanan bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 projesinden \u0130tilaf Devletleri’nin Ermenileri ve Ermeni sorunlar\u0131n\u0131 y\u00fcz\u00fcst\u00fc b\u0131rakm\u0131\u015f oldu\u011funu anlam\u0131\u015ft\u0131r. Ermeni sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmemi\u015f olarak kalmas\u0131n\u0131n Ermenilerin durumunu daha k\u00f6t\u00fc hale getirmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne koymak isteriz. B\u00fcy\u00fck devletler, T\u00fcrkiye’deki Ermenilerin kurtar\u0131lmas\u0131 hakk\u0131nda yaln\u0131z siyasi ve insani bak\u0131mdan de\u011fil, Ermenilerin Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda \u0130tilaf Devletleri i\u00e7in ve bu devletlere kar\u015f\u0131 g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fu pek \u00e7ok hizmetlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc verdikleri s\u00f6zleri de hat\u0131rlat\u0131r\u0131m. \u0130tilaf Devletleri’nin \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131 \u00fczerine Ermeni g\u00f6n\u00fcll\u00fcleri ak\u0131n ak\u0131n bu devletlerin emrine girmi\u015fler ve s\u00f6z verilen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in Filistin ve Kilikya’da sava\u015fan Do\u011fu Ordusu’nun \u00e7ekirde\u011fini te\u015fkil etmi\u015flerdir. 1918 y\u0131l\u0131nda Kafkas Cephesi’nde \u00e7arp\u0131\u015fan ve T\u00fcrklerin \u0130ngiliz Ordusu’na ve Irak’a kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fcmesine engel olan Ermeni askeri kuvvetleriydi. Bak\u00fc’y\u00fc savunan Ermeniler, Almanlar\u0131n petrol ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layamamas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Ermenilerin bu hareket ve fedak\u00e2rl\u0131klar\u0131, kendilerine \u00e7ok pahal\u0131ya mal olmu\u015f; bir\u00e7ok Ermeni \u00f6lm\u00fc\u015f, yaralanm\u0131\u015f, pek \u00e7ok mal kaybolmu\u015f ve binalar y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck sava\u015f\u0131n ama\u00e7lar\u0131ndan birisinin de hak ve adalet sa\u011flamak oldu\u011fu halde Ermeniler, bundan yoksun b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n Bu bildiride yer alan a\u00e7\u0131klamalar dikkatle de\u011ferlendirildi\u011finde; isyanc\u0131 Ermenilerin \u0130tilaf Devletleri taraf\u0131ndan aldat\u0131larak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131; Ermeni iddialar\u0131n\u0131n k\u00f6kten \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc; sald\u0131ran, ac\u0131 olaylar\u0131 ba\u015flatan, ihanet eden, \u00f6l\u00fcmlerden, y\u0131k\u0131mlardan sorumlu olan taraf\u0131n kendileri oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a ve kesin bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fclecektir. Neticede olarak Lozan’da T\u00fcrk-Ermeni ihtilaf\u0131 4. defa hem de uluslararas\u0131 bir antla\u015fma ile \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f oldu. <\/p>\n\n\n\n 5. Hukuk ve Ermeni \u0130ddialar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ermeni meselesi sadece uluslararas\u0131 konferanslarda \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmad\u0131; ayn\u0131 zamanda hukuk a\u00e7\u0131s\u0131ndan da, defalarca yap\u0131lan yarg\u0131lamalarla ele al\u0131narak, T\u00fcrk Milletine ve Devletine y\u00f6neltilen su\u00e7lamalar\u0131n haks\u0131z oldu\u011fu otaya \u00e7\u0131kt\u0131. Yap\u0131lan yarg\u0131lamalara k\u0131saca bakacak olursak:\u00a0 Malta’da iki y\u0131ldan fazla kalan \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n, ‘Ermenileri katletmek’ su\u00e7lanmas\u0131yla adli soru\u015fturmay\u0131 yapmak \u00fczere \u0130ngiliz Kraliyet Ba\u015fsavc\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revlendirildi. Sevr Antla\u015fma s\u0131na dayanarak ba\u015flat\u0131lan soru\u015fturmalarda Savc\u0131l\u0131k, Osmanl\u0131 ar\u015fivlerinin tamam\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra M\u0131s\u0131r’dan, Irak’tan, Kafkasya’dan, ABD’den, \u0130ngiltere’den, Fransa’dan, Ermeni Patrikhanesinden, has\u0131l\u0131 her yerden ar\u015fivleri toplad\u0131 ve inceledi. Sonu\u00e7ta, “21 Temmuz 1919’da eldeki belgelerle dava a\u00e7\u0131lamaya ca\u011f\u0131na karar verdi”. Olaylar\u0131n \u015fahitleri ha yattayken ve Osmanl\u0131 sava\u015f\u0131 kaybetmi\u015f durumdayken bu karar\u0131n verilmesi, son derece \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n SONU\u00c7<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tarihle y\u00fczle\u015fmek, hesapla\u015fmak ve kesin bir kanaate ula\u015fabilmek i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fc\u00e7 belgeyi dikkatlere getirmek isteriz.<\/p>\n\n\n\n Birincisi; yukar\u0131da \u00f6zetini verdi\u011fimiz Lozan Konferans\u0131na gelen Ermeni Delegasyonu’nun, \u0130tilaf Devletlerine b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131. Ermeniler, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda t\u00fcm Ermeni milletinin \u0130tilaf Devletleri’nin yan\u0131nda sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan bildirisidir. Bildiride deniyor ki:<\/p>\n\n\n\n “\u0130tilaf Devletleri’nin \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131 \u00fczerine Ermeni g\u00f6n\u00fcll\u00fcleri ak\u0131n ak\u0131n bu devletlerin emrine girmi\u015fler ve s\u00f6z verilen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in Filistin ve Kilikya’da sava\u015fan Do\u011fu Ordusu’nun \u00e7ekirde\u011fini te\u015fkil etmi\u015flerdir. Ermenilerin bu hareket ve fedak\u00e2rl\u0131klar\u0131, kendilerine \u00e7ok pahal\u0131ya mal olmu\u015f: bir\u00e7ok Ermeni \u00f6lm\u00fc\u015f, yaralanm\u0131\u015f, pek \u00e7ok mal kaybolmu\u015f ve binalar y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.”<\/p>\n\n\n\n \u0130kincisi; I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda bizzat olaylar\u0131n i\u00e7inde birinci derecede rol alan Ta\u015fnak Komitesinin kurucusu, Ermenistan Cumhuriyeti’nin ilk Ba\u015fbakan\u0131 Ovanes Ka\u00e7aznuni, 1923 y\u0131l\u0131nda B\u00fckre\u015f’te yap\u0131lan Ta\u015fnak Partisi kongresine sundu\u011fu rapordur. Raporda Ka\u00e7azmuni diyor ki:<\/p>\n\n\n\n “T\u00fcrkiye’den ‘denizden denize Ermenistan’ talep etmekteydik… Nihayet \u015fu da var ki, var oldu\u011fumuz s\u00fcrece aral\u0131ks\u0131z olarak T\u00fcrklerle sava\u015ft\u0131k. \u00d6ld\u00fck ve \u00f6ld\u00fcrd\u00fck… Askeri operasyonlara kat\u0131ld\u0131k. Kand\u0131r\u0131ld\u0131k ve Rusya’ya ba\u011fland\u0131k. Tehcir do\u011fruydu ve gerekliydi. Ger\u00e7ekleri g\u00f6remedik, olaylar\u0131n sebebi biziz. T\u00fcrklerin milli m\u00fccadelesi hakl\u0131yd\u0131. Bar\u0131\u015f\u0131 reddetmemiz ve silahlanmam\u0131z b\u00fcy\u00fck bir hatayd\u0131. T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 ayakland\u0131k ve sava\u015ft\u0131k. Sevr Antla\u015fmas\u0131 g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc k\u00f6r etmi\u015fti. \u0130syan\u0131m\u0131z\u0131n temelinde ‘B\u00fcy\u00fck Ermenistan hayali vard\u0131… T\u00fcrkiye Ermenistan’\u0131’ diye bir devletin, hayalden \u00f6te olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini g\u00f6remedik. \u0130syan\u0131m\u0131z\u0131n temelinde \u0130tilaf devletlerinin bize vaat etti\u011fi Ermenistan hayali vard\u0131, ger\u00e7e\u011fi g\u00f6remedik.\u201d<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc; 240 y\u0131ld\u0131r s\u00fcren Ermeni meselesi hakk\u0131nda kendisiyle yap\u0131lan m\u00fclakatta, Kandilli Kilisesi Ba\u015fkan\u0131 Dikran Kevorkyan’\u0131n de\u011ferlendirmelerdir. Kevorkyan diyor ki:<\/p>\n\n\n\n “Soyk\u0131r\u0131m ve tehcir (bir yerden al\u0131p ba\u015fka bir yere g\u00f6t\u00fcrmek) farkl\u0131 anlamlara gelir. Emperyalistlerin oyunlar\u0131, Ermeni idarecilerin apolitik d\u00fc\u015f \u00f6nc\u00fcleri (medya. kiliseler, din adamlar\u0131) b\u00fct\u00fcn bu olaylara sebep olmu\u015ftur… Emperyalist g\u00fc\u00e7ler, ASALA ve PKK’n\u0131n arkas\u0131nda olmasayd\u0131 onlar ne yapabilirlerdi?… Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerindeki Ermenilerin en rahatl\u0131kla, en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fekilde kendi kimliklerini muhafaza ettikleri \u00fclke T\u00fcrkiye’dir. Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki, Diasporadaki Ermeni, ismini de\u011fi\u015ftirerek m\u00fccadeleye giriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc oralarda, bir k\u00fclt\u00fcr a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla, o insanlar\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc eritmek var. Bug\u00fcn T\u00fcrkiye’nin aleyhine konu\u015fulan Diasporadaki Ermeniler \u00e7ok iyi biliyorlar ki, Amerika’n\u0131n belli kiliselerinde kurban ayinleri Pazar g\u00fcnleri \u0130ngilizce yap\u0131l\u0131yor. Ermeniler ana lisanlar\u0131n\u0131 kaybediyorlar. PKK, ASALA, bu kararname, b\u00fct\u00fcn bunlar d\u0131\u015far\u0131dakilerin oyunu. Biz T\u00fcrkiye’deki vatanda\u015flar olarak bir haks\u0131zl\u0131k yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz Ermeniler e\u011fer ak\u0131ll\u0131ysa ma\u015fa olarak kullan\u0131lmas\u0131nlar.”<\/p>\n\n\n\n Bu \u00fc\u00e7 \u00f6nemli belgeden edindi\u011fimiz k\u0131ymetli bilgiler, birbirini teyit etmektedir. \u00dc\u00e7\u00fc de, ya\u015fanan korkun\u00e7 felaketleri ba\u015flatan\u0131n, s\u00fcrd\u00fcrenin, ihanet edenin ve sorumlu olan\u0131n, emperyalistlerin aldatt\u0131\u011f\u0131 isyanc\u0131, ihtilalci ve sava\u015f\u00e7\u0131 Ermeniler oldu\u011funda mutab\u0131kt\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fc de Ermem milletinin sava\u015fan taraf oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemektedir. T\u00fcrkler hakl\u0131yd\u0131, tehcir do\u011fruydu ve gerekliydi Ermenilerin kimlikleriyle en rahat bir \u015fekil de ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclke T\u00fcrkiye’dir. Asimilasyon ABD’de vard\u0131r. Bizim bu tespitlerimizin \u00fc\u00e7 Ermeni liderinin g\u00f6r\u00fc\u015fleri ile \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Son S\u00f6z<\/strong><\/p>\n\n\n\n D\u00fcn s\u00f6m\u00fcrgeci \u0130tilaf devletlerinin siyaseti gere\u011fince ihtilalci Ermeniler kullan\u0131larak kanl\u0131 olaylar nas\u0131l ya\u015fanm\u0131\u015fsa, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de ayn\u0131 \u00e7evrelerce yine ayn\u0131 ama\u00e7larla, Ermenistan ve Diaspora kullan\u0131larak T\u00fcrkiye’ye sald\u0131r\u0131lar yap\u0131lmaktad\u0131r. Hedefler de\u011fi\u015fmemi\u015ftir; yine T\u00fcrk Milletinin birli\u011finin bozulmas\u0131, vatan\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6l\u00fcnmesi ve egemenli\u011fimizin payla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ancak \u015fartlar ne olursa olsun T\u00fcrk Milleti, d\u00fcn oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de, her bedeli \u00f6deyecek ve b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc koruyarak bekas\u0131n\u0131 devam ettirecektir. Bu konuda hi\u00e7 kimse ham hayallere kap\u0131lmamal\u0131d\u0131r. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n G\u00fclseren S. Ayta\u015f, Ermeni Talepleri ve T\u00fcrkiye’nin Haklar\u0131, \u0130stanbul Barosu, 2010 \u0130stanbul<\/p>\n\n\n\n Yusuf HALA\u00c7O\u011eLU, Ermeni Tehciri ve Ger\u00e7ekler, T\u00fcrk Tarih Kurumu, 2001 Ankara \u015eeref<\/p>\n\n\n\n \u00dcNAL, Uluslararas\u0131 Hukuk A\u00e7\u0131s\u0131ndan Ermeni Meselesi, T\u00fcrk Tarih Kurumu, 2011 Ankara<\/p>\n\n\n\n Justin MCCARTHY, \u00d6l\u00fcm ve S\u00fcrg\u00fcn, \u00c7ev. Fatma Sar\u0131kaya, T\u00fcrk Tarih Kurumu. 2012 Ankara<\/p>\n\n\n\n G\u00fcrb\u00fcz MIZRAK, Aldatan Kimlik, T\u00fcrk Bir – Milli D\u00fc\u015f\u00fcnce Merkezi Yay. 2015 Anakara<\/p>\n\n\n\n \u00d6mer SA\u011eLAM, Ermeniler Buharla\u015fmad\u0131 lar. T\u00fcrk Bir – Milli D\u00fc\u015f\u00fcnce Yay. 2015 An kara Han\u0131m HALILOVA, Soyu K\u0131r\u0131lan Kim? T\u00f6re-Devlet Yay\u0131n. 2015 \u0130stanbul, imdevler@ gmail.com<\/p>\n\n\n\n Ka\u00e7aznuni Ovanes, “Ta\u015fnak Partisi’nin Yapaca\u011f\u0131 Bir \u015eey Yok”, Kaynak Yay\u0131nlar\u0131 \u0130stanbul, 2005<\/p>\n\n\n\n Dikran Kevorkyan ile r\u00f6portaj. Kanal 6 Televizyonu, Ceviz Kabu\u011fu Program\u0131, 7 Ekim 2000,http:\/\/www.aydinlikgazete.com\/mansetler\/38944-dikran-kevorkyan-ne-bugun-ne-2015te-hic-kimse-nifak-sokamaz.html <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" [1] Bu yaz\u0131, Sungur Dergisi\u2019nin 3. Say\u0131s\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Derginin imtiyaz sahiplerinin izni ile sayfam\u0131zda yay\u0131nlanmaktad\u0131r. Sadi Somuncuo\u011flu \u0130nsanl\u0131k tarihine ad\u0131 “Ermeni Mezalimi” olarak ge\u00e7en kanl\u0131 olaylar\u0131n son d\u00f6nemini kapsayan de\u011ferlendirmesini ele alaca\u011f\u0131z. Asl\u0131nda 1774 K\u00fc\u00e7\u00fck Kaynarca ve 1878 Berlin Antla\u015fmalar\u0131yla ba\u015flay\u0131p kesintilerle zaman\u0131m\u0131za kadar gelen, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de Ermeni ter\u00f6r devletince “kan davas\u0131na” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek devam […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":211,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15,24,27,23],"tags":[],"class_list":{"0":"post-209","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-analizler","8":"category-asya","9":"category-dunya","10":"category-manset"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=209"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":215,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209\/revisions\/215"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/211"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=209"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=209"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=209"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"http:\/\/utamer.org\/test\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/ermeni-isyanlarindan.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/utamer.org\/test\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/ermeni-foto.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n