{"id":357,"date":"2022-10-27T16:29:04","date_gmt":"2022-10-27T13:29:04","guid":{"rendered":"http:\/\/utamer.org\/?p=357"},"modified":"2022-10-27T16:32:39","modified_gmt":"2022-10-27T13:32:39","slug":"toreden-anayasaya-devlet-millet-hukumdar","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/2022\/10\/27\/toreden-anayasaya-devlet-millet-hukumdar\/","title":{"rendered":"T\u00f6re\u2019den Anayasa\u2019ya; Devlet- Millet- H\u00fck\u00fcmdar"},"content":{"rendered":"\n

Do\u00e7. Dr. Mehmet Korkud Ayd\u0131n<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re; h\u00fck\u00fcmdar ve devlet adamlar\u0131ndan halka kadar herkesin uymas\u0131 gereken siyasi ve sosyal kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130slamiyet \u00f6ncesi d\u00f6nemde T\u00fcrkler i\u00e7in T\u00f6re\u2019nin kayna\u011f\u0131 \u201cT\u00fcrk Dini\u201d olarak ifade edilebilecek olan G\u00f6k Tanr\u0131 inanc\u0131d\u0131r. Devleti ilgilendiren t\u00fcm konularda bir Anayasa i\u015flevi g\u00f6ren T\u00f6re, halk i\u00e7in ise ahlaki ve sosyal\u00a0 alanlarda gelenek, g\u00f6renek, adet ve team\u00fcller olarak kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur. K\u0131saca de\u011ferlendirecek olursak T\u00f6re hayat\u0131n her alan\u0131n\u0131 ilgilnediren ve \u015fekillendiren bir kavramd\u0131r. Ziya G\u00f6kalp\u2019a g\u00f6re T\u00fcrk kelimesi T\u00f6r\u00fc\/ T\u00f6re kelimesinden t\u00fcremi\u015ftir. Bu varsay\u0131m dahi T\u00f6re\u2019nin T\u00fcrkler i\u00e7in ne kadar \u00f6nemli bir kavram oldu\u011funun anla\u015f\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn temelini te\u015fkil etmesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir. Ayr\u0131ca T\u00fcrk milletinin yabanc\u0131 milletlerce tan\u0131mlanmas\u0131 hususunda da etkili olmu\u015f bir kavramd\u0131r. Nitekim \u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131nda T\u00fcrkler t\u00f6relerine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 bir milet olarak ifade edilmi\u015flerdir. Bu ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir sonucu olarak T\u00f6re\u2019ye uymayanlar\u0131n idam dahil olmak \u00fczere a\u011f\u0131r cezalara u\u011frad\u0131klar\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmdar\u0131n iktidar\u0131n\u0131n ve devletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in T\u00f6re\u2019yi olu\u015fturan hukuk kurallar\u0131n\u0131n konulmas\u0131 ve e\u015fitlik ile adaleti esas alacak \u015fekilde bu kurallara riayet edilmesi gereklidir. Bu nedenle T\u00f6re, her makam\u0131n \u00f6n\u00fcnde tutulmu\u015f hatta devletin varl\u0131\u011f\u0131ndan bile \u00fcst\u00fcn kabul edilmi\u015ftir. Bu anlay\u0131\u015f do\u011frultusunda T\u00fcrkler t\u00f6resini kaybetmi\u015f bir milletin yok olmu\u015f say\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 kabul etmi\u015fler ve T\u00f6re\u2019yi yasa yap\u0131c\u0131lardan biri olan h\u00fck\u00fcmdardan dahi korumak i\u00e7in \u201cT\u00f6re konu\u015ftumu Han susar!\u201d demi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019nin her makamdan ve hatta devletten \u00fcst\u00fcn tutulmas\u0131, T\u00f6re buyru\u011funun h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 susturmas\u0131, T\u00fcrklerde adalet anlay\u0131\u015f\u0131na verilen k\u0131ymeti a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ortaya koymaktad\u0131r. Adalet kavram\u0131na yap\u0131lan bu vurgu ise, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde demokrasiyi benimsemi\u015f devletler i\u00e7in esas olan \u201cHukukun \u00dcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 ile izah edilebilir.<\/p>\n\n\n\n

Eski T\u00fcrk devletlerini idare eden Ka\u011fanlar, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesine riayet etmi\u015fler ve halka kar\u015f\u0131 hesap vermek gibi modern d\u00fcnyan\u0131n belkide son y\u00fczy\u0131ld\u0131r al\u0131\u015fkanl\u0131k haline getirdi\u011fi bir eylemi binlerce y\u0131l \u00f6ncesinde ortaya koymu\u015flard\u0131r. Nitekim Orhun Yaz\u0131tlar\u0131 eski T\u00fcrkleri tan\u0131mak ve anlamak i\u00e7in \u00f6nemli bir tarihi kal\u0131nt\u0131 olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n halk\u0131na hesap vermesi hususunda da \u00f6nemli bir \u00f6rnek te\u015fkil etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019nin Kaynaklar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Eski T\u00fcrklerde t\u00f6re koyucular\u0131n ba\u015f\u0131nda ka\u011fanlar gelmektedir. Ka\u011fanlardan sonra ise Kurultay T\u00f6re koyan bir ba\u015fka g\u00fc\u00e7 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. H\u00fck\u00fcmdar ve meclisin kanun koymas\u0131 devlet gelene\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u0131radan bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc arz etse de, T\u00f6re\u2019yi farkl\u0131 k\u0131lan en \u00f6nemli husus halk\u0131n da bu kavram\u0131 \u015fekillendirmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Halk aras\u0131nda kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kan ve zamanla yerle\u015fen gelenek ve g\u00f6renek kurallar\u0131 Yosun olarak ifade edilmi\u015f olup, Ka\u011fanlar\u0131n iradesiyle Yosunlar da T\u00f6re\u2019nin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 haline gelmi\u015ftir. Bu durum Ka\u011fanlar\u0131n devlet idaresinde halk\u0131n tasarruflar\u0131n\u0131 dikkate ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren \u00f6nemli bir \u00f6rnektir ve T\u00fcrk t\u00f6resinin \u00f6nemli hususiyetlerinden birini olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019nin nas\u0131l \u015fekillendi\u011fi konusunda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bilgiye sahip olmak ad\u0131na yukar\u0131da bahsedilen T\u00f6re koyucular\u0131 de\u011ferlendirmek faydal\u0131 olacakt\u0131r. Haliyle ilk olarak Ka\u011fan taraf\u0131ndan hukuk kurallar\u0131n\u0131n nas\u0131l konuldu\u011funu incelemek gereklidir.<\/p>\n\n\n\n

Ka\u011fan\u2019\u0131n iktidar kayna\u011f\u0131 ilahi bir mahiyet ta\u015f\u0131maktayd\u0131. G\u00f6k Tanr\u0131\u2019dan kut (egemenlik) alan Ka\u011fan, \u0130l\u2019i ve budunu idare etme hakk\u0131na sahipti. Bu anlay\u0131\u015f h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k makam\u0131na bir kutsiyet atfetti\u011fi i\u00e7in T\u00f6re\u2019nin \u015fekillenmesinde \u00f6ncelikli role sahip olanlar da Ka\u011fanlard\u0131. Ayr\u0131ca T\u00f6re koymak Ka\u011fanlar i\u00e7in bir g\u00f6revdi. Ka\u011fan\u0131n T\u00f6re koyma g\u00f6revi Orhun Yaz\u0131tlar\u0131nda; \u201c… Amcam Ka\u011fan oturarak T\u00fcrk milletini tekrar tanzim etti<\/em>.\u201d, \u201c… \u0130nsano\u011flunun \u00fczerine ecdad\u0131m Bumin Ka\u011fan, \u0130stemi Ka\u011fan oturmu\u015f. Oturarak T\u00fcrk milletinin ilini, t\u00f6resini tutuvermi\u015f, d\u00fczenleyivermi\u015fler<\/em>\u201d gibi ifadelerle belirtilmi\u015ftir. Ka\u011fanlar T\u00f6re\u2019yi olu\u015fturan yasalar\u0131 koyarken T\u00f6renin iyili\u011fi kural\u0131na da riayet etmeli, halk\u0131n ve devletin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 ve gelece\u011fini g\u00f6zetmek zorundayd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Bahaddin \u00d6gel, Eski T\u00fcrk devlet anlay\u0131\u015f\u0131nda bir Ka\u011fan\u2019\u0131n ba\u015fl\u0131ca iki \u00f6zelli\u011fi olmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re Ka\u011fan \u00f6ncelikle \u201cbilge\u201d olmal\u0131d\u0131r. Ka\u011fan\u2019\u0131n ta\u015f\u0131mas\u0131 gereken ikinci \u00f6zellik ise \u201cAlp\u201d yani cesur ve sava\u015f\u00e7\u0131 olmakt\u0131r. Bilge ve Alp bir ka\u011fan T\u00f6re\u2019yi koruyacak, milletinin refah ve iyili\u011fini sa\u011flayabilecektir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019yi ortaya \u00e7\u0131karan bir di\u011fer kaynak ise Kurultay\u2019d\u0131r. Kurultay g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Meclis kavram\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. Eski T\u00fcrkler ile ilgili sa\u011fl\u0131kl\u0131 bilgilere ula\u015fmam\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem arz eden \u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131nda T\u00fcrklerin devlet i\u015flerinin tanzim edildi\u011fi ve dini t\u00f6renlerin ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi \u00fc\u00e7 farkl\u0131 toplant\u0131dan bahsedilmektedir. Bu toplant\u0131lardan biri dini mahiyette olup y\u0131l\u0131n ilk ay\u0131nda h\u00fck\u00fcmdar saray\u0131nda d\u00fczenlenmekteydi. \u0130kinci toplant\u0131 ilkbaharda, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc toplant\u0131 ise sonbaharda yap\u0131lmaktayd\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc toplant\u0131 devletin askeri g\u00fcc\u00fc, insan kaynaklar\u0131 ve hayvan mevcudunu tespit etmek maksad\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftiriliyordu.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lkbaharda yap\u0131lan toplant\u0131 ayn\u0131 zamanda h\u00fck\u00fcmdar\u0131n iktidar\u0131n\u0131n tasdik edildi\u011fi toplant\u0131 olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan di\u011ferleri aras\u0131nda en \u00f6nemli olan\u0131yd\u0131. Ayr\u0131ca bu toplant\u0131da \u00fclke meseleleri konu\u015fulur ve bu meseleler ile ilgili kararlar al\u0131n\u0131rd\u0131. Toplant\u0131ya h\u00fck\u00fcmdar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra t\u00fcm devlet adamlar\u0131, T\u00fcrk boylar\u0131 ile yabanc\u0131 kavimlerin temsilcileri de kat\u0131l\u0131rlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Kurultay olarak an\u0131lan bu mecliste tek s\u00f6z sahibi Ka\u011fan de\u011fildi. Nitekim h\u00fck\u00fcmdar ailesi d\u0131\u015f\u0131ndan se\u00e7ilen \u00dcge veya Ayguc\u0131 \u00fcnvanl\u0131 kimseler meclis idaresinde yer almaktayd\u0131lar. Mecliste Devlet adamlar\u0131 Ka\u011fan\u2019\u0131n taleplerini reddedebilirlerdi. Bilge Ka\u011fan\u2019\u0131n Kurultay\u2019a iki teklif sundu\u011fu ve bu tekliflerin reddedildi\u011fi bilinmektedir. Bilge Ka\u011fan\u2019\u0131n Kurultay taraf\u0131ndan reddedilen teklifleri ise; \u015fehirlerin surlarla \u00e7evrilmesi ve Budizm ile Taoizm\u2019in yay\u0131lmas\u0131 idi. Her iki teklifin de T\u00fcrk milletinin al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ile \u00e7eli\u015fti\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulursa, Kurultay\u2019\u0131n T\u00fcrk t\u00f6resini bizzat Ka\u011fan\u2019\u0131n iradesinden korudu\u011fu anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Bu hususta Ka\u011fan\u2019\u0131n Kurultay karar\u0131na, haliyle T\u00f6re\u2019ye boyun e\u011fmesi ise takdire \u015fayan bir davran\u0131\u015f olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca Kurultay\u2019\u0131n T\u00f6re koyucu bir makam olmas\u0131 bu kavram\u0131n mutlak de\u011fi\u015fmez olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan da \u00f6nemlidir. Nitekim T\u00f6re s\u0131n\u0131rlar\u0131 belli olmakla birlikte d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frayabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmdar en \u00f6nemli yasa koyucu olsa da, Kurultay\u2019\u0131n T\u00f6re s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n \u00fczerinde sahip oldu\u011fu n\u00fcfuza dair bir di\u011fer \u00f6nemli \u00f6rnek ise Ka\u011fan\u2019\u0131n Kurultay\u2019\u0131n karar\u0131 ile tahta \u00e7\u0131kmas\u0131 veya indirilmesidir. Nitekim \u00c7in kaynaklar\u0131nda T\u2019a-po olarak an\u0131lan ve 581\u2019de \u00f6len G\u00f6kt\u00fcrk Hakan\u0131\u2019n\u0131n yerine, vasiyet etti\u011fi Ta-lo-pien\u2019in ge\u00e7mesi annesi \u00c7inli oldu\u011fu i\u00e7in Kurultay taraf\u0131ndan t\u00f6reye uygun g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Uygurlar\u2019da da meclisin benzer uygulamalar\u0131 oldu\u011fu bilinmektedir. Nitekim Uygur Meclisi, h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011fa idareciler veya komutanlar aras\u0131ndan kudretli oldu\u011funa kanaat getirilen kimseleri se\u00e7me hakk\u0131na sahipti.<\/p>\n\n\n\n

Eski T\u00fcrklerde meclise atfedilen bu \u00f6nem yabanc\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n da dikkatini \u00e7ekmi\u015f, Kurultay bu haliyle \u201cDevlet Meclisi\u201d veya \u201cMillet Meclisi\u201d olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Kurultay\u2019a ek olarak Hazarlar\u2019\u0131n \u201c\u0130htiyarlar meclisi\u201d ve Pe\u00e7eneklerin \u201cKomenton\u201dlar\u0131 da eski T\u00fcrkler de meclisin millet meclisi olarak g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve T\u00f6re\u2019yi koruyan bir vasf\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren \u00f6rneklerdir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019nin \u015fekillenmesinde halk\u0131n rol\u00fc ise \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir kaynak olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\u00a0 Halk\u0131n s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde geli\u015ftirdi\u011fi al\u0131\u015fkanl\u0131klar Yosun olarak nitelendirilmi\u015f ve T\u00fcrk t\u00f6resinin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 haline gelmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde medeni kanunun ilgi alan\u0131na giren Yosun ile \u015fah\u0131s, aile ve miras hukuku kurallar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yosun kavram\u0131 incelendi\u011finde, T\u00fcrklerin toplumsal ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 saran, g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n her alan\u0131n\u0131 ku\u015fatan bir y\u00f6n\u00fc oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Kad\u0131n haklar\u0131ndan evlilik s\u00f6zle\u015fmelerine ve miras haklar\u0131na, insanlar\u0131n g\u00fcnl\u00fck hayatta uymalar\u0131 gereken kurallara kadar her \u015fey Yosun ile belirlenmi\u015ftir. Elbette Yosunlar\u0131n yasala\u015f\u0131p T\u00f6re halini almas\u0131 i\u00e7in Ka\u011fan\u2019\u0131n iradesi gereklidir. Bu durum \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n\u0131n aksine eski T\u00fcrk devlet gelene\u011finde halk\u0131n yasa yap\u0131c\u0131 bir mahiyeti oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019nin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda Ka\u011fan, Kurultay ve halk\u0131n g\u00f6rev ve sorumluklar\u0131 bulundu\u011fu a\u015fikard\u0131r. Bununla birlikte T\u00f6re\u2019nin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda olmazsa olmazhusus <\/strong>ise kurallar\u0131n adil olmas\u0131 zorunlulu\u011fudur. Zira toplumsal d\u00fczeni ve halk\u0131n refah\u0131n\u0131 sa\u011flamak arzusu ile belirlenmi\u015f olan bu kurallar\u0131n mutlaka adaletli olmas\u0131 gereklidir. Bu gereklili\u011fin \u00f6nemli bir sonucu ise T\u00f6re kar\u015f\u0131s\u0131nda herkes e\u015fit kabul edilmesidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fitlik anlay\u0131\u015f\u0131 ile izah edilebilecek bu durum, eski T\u00fcrk devlet gelene\u011finde kanunlar\u0131n her ko\u015fulda uygulanmas\u0131, hakl\u0131ya hakk\u0131n\u0131n verilmesi su\u00e7lunun ise mutlaka cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 suretiyle uygulamada kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur. S\u00f6z konusu anlay\u0131\u015f do\u011frultusunda T\u00fcrkler devletin temelini do\u011fruluk ve adalet olarak kabul etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrklerin \u0130slamiyet\u2019in Kabul\u00fc Kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00f6re<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkler G\u00f6k Tanr\u0131 dinine mensup iken sahip olduklar\u0131 T\u00f6re anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u0130slam\u2019\u0131 kabul ettikten sonra da muhafaza etmi\u015flerdir. \u00d6zellikle h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n Tanr\u0131 taraf\u0131ndan bah\u015fedilen bir g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu inanc\u0131n\u0131 ifade eden Kut anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk devletlerinde de g\u00f6rmekteyiz. Osmanl\u0131 Devleti zaman\u0131nda hanedan mensuplar\u0131n\u0131n idam edilmeleri durumunda kanlar\u0131n\u0131n ak\u0131t\u0131lmayarak bo\u011fulmalar\u0131 gelene\u011fi de yine bu anlay\u0131\u015f\u0131n devam etti\u011fini g\u00f6steren bir \u00f6rnektir. \u00dcstelik Halifelik makam\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin uhdesi alt\u0131na girmesi ile h\u00fck\u00fcmdar\u0131n Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesi olmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki anlay\u0131\u015f \u0130slami bir dayanakta bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk devletlerinde T\u00f6re varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmi\u015f olsa da bu durumun \u0130slam\u2019\u0131n kurallar\u0131n\u0131 ifade eden \u015eeriat h\u00fck\u00fcmleri kar\u015f\u0131s\u0131nda bir ikilik yaratt\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130slam ile uyumlu olmayan temel kurallar kendili\u011finden ortadan kalkm\u0131\u015f olmakla birlikte h\u00fck\u00fcmdarlar \u015feriat d\u0131\u015f\u0131nda kalan konularda T\u00f6re kurallar\u0131n\u0131 uygulamaya devam etmi\u015flerdir. Bu durum T\u00f6re\u2019nin \u00f6rfile\u015fmesi \u015feklinde de izah edilebilir. Nitekim Osmanl\u0131 padi\u015fahlar\u0131n\u0131n \u015eeriat d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6rfi kanun olarak adland\u0131r\u0131lan ve T\u00f6re\u2019ye dayanan bir kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc uygulad\u0131klar\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrklerin T\u00f6re kavram\u0131na yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 en berrak hali ile bize sunan \u015f\u00fcphesiz Yusuf Has Hacib\u2019tir. Yusuf Has Hacib\u2019in Kutadgu Bilig\u2019i T\u00fcrklerin M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 d\u00f6nemde T\u00f6re kavram\u0131na ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 nas\u0131l muhafaza ettiklerini de g\u00f6stermektedir. \u00d6ncelikle T\u00f6re yapman\u0131n \u00f6nemine de\u011finecek olursak bu konuda Kutadgu Bilig\u2019de \u015fu dizelere yer verildi\u011fini g\u00f6rebiliriz;<\/p>\n\n\n\n

            \u2018Bilig kimde erse ajun begleri<\/em><\/p>\n\n\n\n

            T\u00f6r\u00fc edg\u00fc urm\u0131\u015f ki\u015fi yi\u011fler.\u2019<\/em><\/p>\n\n\n\n

            (\u201c<\/em>D\u00fcnya beylerinden hangisi bilgili olmu\u015fsa,<\/p>\n\n\n\n

               \u0130yi t\u00f6re koyanlar ve iyilikte ileri gelenler onlar olmu\u015ftur)<\/p>\n\n\n\n

Bu ifadeden hareketle T\u00fcrklerin \u0130slam\u2019\u0131 kabul ettikten sonra da, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n \u201cbilge\u201d olmas\u0131 ve T\u00f6re koymas\u0131 konusunda eski devirlerle ayn\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri s\u00f6ylenmelidir. Ayr\u0131ca Yusuf Has Hacib taraf\u0131ndan M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131nda aranan \u00f6zellikler\u00a0 \u015fu \u015fekilde izah\u00a0 edilebilir. \u201c...bilge, ak\u0131ll\u0131 ve bilgili olmal\u0131; cesaretli, kuvvetli ve kahraman olmal\u0131, asil soydan gelmeli, d\u00fcr\u00fcst olmal\u0131 ve do\u011fruluktan ayr\u0131lmamal\u0131; faziletli olmal\u0131, s\u00f6z\u00fcnde durmal\u0131, eli a\u00e7\u0131k olmal\u0131; yumu\u015fak huylu, al\u00e7ak g\u00f6n\u00fcll\u00fc, himmet ve haya sahibi olmal\u0131d\u0131r; … zalim olmamal\u0131, merhametli ve \u015fefkatli olmal\u0131, yalanc\u0131 olmamal\u0131 ve yalandan ho\u015flanmamal\u0131; dili yumu\u015fak olmal\u0131; ma\u011frur ve kibirli olmamal\u0131; tok g\u00f6zl\u00fc olmal\u0131… Tanr\u0131\u2019ya kulluk etmeli, ibadet etmeli… k\u0131l\u0131c\u0131 elden b\u0131rakmamal\u0131; d\u00fcnya mal\u0131na de\u011fer vermemeli… fani oldu\u011funu unutmamal\u0131d\u0131r..<\/em>\u201d Bu k\u0131staslardan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere T\u00fcrkler M\u00fcsl\u00fcman olduktan sonra da T\u00f6re ile ba\u011flar\u0131n\u0131 muhafaza etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Kutadgu Bilig\u2019de T\u00f6re\u2019yi belirleyen adalet ile ilgili tasvirlerde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Eserin d\u00f6rt kahraman\u0131ndan biri olan ve adaleti temsil esen isim h\u00fck\u00fcmdar K\u00fcndo\u011fdu Han\u2019d\u0131r. Devlet \u201cbirbirine ba\u011flanm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 aya\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcnde olan g\u00fcm\u00fc\u015f bir taht<\/em>\u201d olarak tasvir edilmi\u015ftir. Taht\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131 i\u00e7in ise bu \u00fc\u00e7 aya\u011f\u0131n sa\u011flam olmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu bu \u00fc\u00e7 ayak ise \u015f\u00fcphesiz bug\u00fcn ki ifadesi ile yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 erklerini ifade etmektedir. Taht\u0131n temel dire\u011fi ise do\u011fruluk ve adaleti temsil etmektedir. Buna g\u00f6re H\u00fck\u00fcmdar insanlar\u0131 adalet \u00f6n\u00fcnde e\u015fit kabul etmeli ve ayr\u0131m yapmamal\u0131d\u0131r. Zulme u\u011frayana hakk\u0131 verilmeli, haks\u0131zl\u0131k yapan ise cezaland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yusuf Has Hacib\u2019in d\u0131\u015f\u0131nda B\u00fcy\u00fck Sel\u00e7uklu Devleti Veziri Nizam\u00fc\u2019l M\u00fclk\u2019de Siyasetname isimli eserinde Sultan Tu\u011frul, Sultan Alparslan ve Sultan Melik\u015fah \u00fczerinden verdi\u011fi \u00f6rneklerle T\u00fcrk t\u00f6resinin icab\u0131 olarak h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n \u015fefkatli, himmet sahibi ve y\u00fcz\u00fc halka d\u00f6n\u00fck kimseler olmalar\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Nitekim bu anlay\u0131\u015f Anadolu\u2019da kurulan T\u00fcrk beyliklerinde de etkili olmu\u015f, Beyler meclis kurup devlet meselelerinde isti\u015farede bulunmu\u015f ve devlet adamlar\u0131ndan halka kadar herkese e\u015fit davranmaya \u00f6zen g\u00f6stermi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130slamiyet\u2019in kabul\u00fcnden sonra da T\u00fcrklerde meclis gelene\u011finin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bilinmektedir. Bu d\u00f6nemde Kurultay gibi genel bir toplant\u0131 yerine \u015f\u00f6lenler d\u00fczenlenmi\u015f ve halk bu merasimlere kat\u0131lm\u0131\u015f, devlet i\u015fleri ise Divan ad\u0131 verilen meclislerde g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu haliyle Divan\u2019\u0131n meclis yerine daha \u00e7ok bakanlar kurulunu kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek do\u011fru olacakt\u0131r. Divan\u2019a kat\u0131lan vezirlerin devlet y\u00f6netiminde s\u00f6z sahibi olmalar\u0131 bu m\u00fcessesenin de T\u00f6re koymaya muktedir oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ancak Divan\u2019\u0131n T\u00f6re koyma konusunda Kurultay kadar etkili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte bir zarurettir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019nin uygulan\u0131\u015f\u0131 konusunda Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin uygulamalar\u0131 incelendi\u011finde \u00f6ncelikle \u015eeriat kar\u015f\u0131s\u0131nda bir orta yol olarak T\u00f6re\u2019nin \u00f6rfile\u015fmesi gibi bir anlay\u0131\u015f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131,\u00a0 17. y\u00fczy\u0131la kadar \u00f6rfi kanunlar\u0131n bu y\u00fczy\u0131ldan sonra ise \u015feri kanunlar\u0131n devlet idaresinde a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6zellikle Osmanl\u0131 hanedan\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda devlet neredeyse tek ba\u015f\u0131na T\u00f6re kurallar\u0131 ile idare edilmi\u015ftir. T\u00fcrklerin devlet idaresinde T\u00f6re\u2019yi uzun s\u00fcre muhafaza etmi\u015f olmalar\u0131 T\u00fcrk devletlerinin Arap devlet te\u015fkilat\u0131ndan farkl\u0131 bir mahiyet ta\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015f ve T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 gibi bir anlay\u0131\u015f\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir. Ancak 17. y\u00fczy\u0131ldan sonra Halifelik Sanca\u011f\u0131n\u0131n \u0130stanbul\u2019a gelmesi ile birlikte s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde T\u00f6re\u2019nin uygulamadaki etkinli\u011fi azalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum devlet idaresinde etkili olmu\u015f fakat halk nezdinde T\u00f6re; \u00f6rf ve adetlerle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re\u2019den Anayasa\u2019ya<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n tarihimiz incelendi\u011finde \u015eer\u2019i ve \u00d6rfi hukukun d\u0131\u015f\u0131nda bir anlay\u0131\u015fla ortaya \u00e7\u0131kan ilk kanunla\u015fma hareketi; bir devre ismini veren Tanzimat Ferman\u0131 (1839) ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Avrupa kar\u015f\u0131s\u0131nda gerilemekte oldu\u011fu bu d\u00f6nem i\u00e7inde kanun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda Bat\u0131l\u0131 normlar dikkate al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yine Tanzimat D\u00f6neminde temelleri II. Mahmut taraf\u0131ndan at\u0131lm\u0131\u015f olan Vekiller Heyeti (Bakanlar Kurulu) ve dan\u0131\u015fma meclis gibi kurumlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte Tanzimat Ferman\u0131\u2019n\u0131n ula\u015fmak istedi\u011fi amac\u0131 ifade etmek \u00fczere \u201cKanunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda Vezir\u2019den \u00c7oban!a herkesin e\u015fit olmas\u0131\u201d arzusu, bu d\u00f6nem kanunla\u015fma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda halen T\u00fcrk t\u00f6resinin devlet idaresinde etkili oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n

1879 y\u0131l\u0131nda ise Osmanl\u0131 Devleti Me\u015frutiyet y\u00f6netimine ge\u00e7i\u015f yapm\u0131\u015f ve bu do\u011frultuda Kanun-i Esasi\u2019yi ilan etmi\u015ftir. Kanun-i Esasi T\u00fcrklerin ilk yaz\u0131l\u0131 Anayasas\u0131 olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir. Kanuni Esasi\u2019de Devletin Dili\u2019nin devletin asli unsuru olan T\u00fcrklerin dili olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015f olmas\u0131, T\u00fcrk milleti i\u00e7in \u00f6nemli bir husustur. Zira T\u00fcrk ilinde T\u00fcrk dili Anayasa g\u00fcvencesi alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin i\u00e7inde bulundu\u011fu olumsuz \u015fartlar kar\u015f\u0131s\u0131nda ilk me\u015frutiyet denemesi ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanm\u0131\u015f olsa da, 1908\u2019de bir halk hareketiyle II. Me\u015frutiyet ilan edilmi\u015f ve Anayasa kavram\u0131 Osmanl\u0131 toplumu taraf\u0131ndan bu tarihten sonra ger\u00e7ek manada kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Anayasa kavram\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken bunu sadece Bat\u0131 kaynakl\u0131 bir kavram olarak ele almak hatal\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olacakt\u0131r. Zira T\u00fcrk Milleti Anayasa ile T\u00f6resini yaz\u0131l\u0131 olarak g\u00fcvence alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. 1921 ve 1924 tarihli Anayasa \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ise bu durumun en \u00f6nemli ispat\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131zdad\u0131r. 1921 Anayasas\u0131 T\u00fcrk milleti istiklalini muhafaza etmek i\u00e7in sava\u015f\u0131rken, 1924 Anayasas\u0131 ise yeni y\u00f6netim bi\u00e7imi olarak Cumhuriyeti benimsedikten sonra haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 Yerine<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re ile ilgili yaz\u0131lanlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda; T\u00f6re toplumsal hayat\u0131 ve devlet idaresini ku\u015fatan bir kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u00d6ncelikle; \u201cT\u00fcrk \u0130lini Kaybeder ama T\u00f6resini Kaybetmez\u201d d\u00fcsturundan hareketle T\u00f6re\u2019nin devletten daha y\u00fcce kabul edildi\u011fi sonucuna ula\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca; \u201cT\u00f6re Konu\u015funca Han Susar\u201d deyiminden hareketle T\u00f6re\u2019nin Tanr\u0131\u2019dan kut ald\u0131\u011f\u0131na inan\u0131lan h\u00fck\u00fcmdar ve ailesinden de \u00f6nemli oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.\u201d T\u00fcrk milleti; \u201cAllah Devlete ve Millete zeval vermesin\u201d derken yine bu anlay\u0131\u015f\u0131 ifade etmi\u015ftir. Nitekim aslolan millettir. Millet Devleti kurar, Devlet ise milleti ya\u015fat\u0131r. H\u00fck\u00fcmdarlar veya modern zaman\u0131n siyasi fig\u00fcrleri bu noktada sadece devletin iktidar ayg\u0131t\u0131n\u0131 ge\u00e7ici olarak yine milletin iyili\u011fi i\u00e7in kullanmas\u0131 gereken kimselerdir. \u015eahs\u0131 ad\u0131na i\u015f yapan liderler T\u00fcrk t\u00f6resine g\u00f6re millet eliyle iktidardan mahrum b\u0131rak\u0131lmas\u0131 gereken kimselerdir. Ayr\u0131ca T\u00fcrk T\u00f6resi \u201cbilge\u201d lider olmak i\u00e7in laz\u0131m gelen vas\u0131flar\u0131 da a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ortaya koymu\u015ftur. \u201cBilge\u201d lider, \u00f6ncelikle T\u00fcrk T\u00f6resine sad\u0131k, d\u00fcr\u00fcst, g\u00fcvenilir, adaletli, merhametli olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

T\u00f6re \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda devlet idaresi ise yine adaleti esas alan bir anlay\u0131\u015f do\u011frultusunda ger\u00e7ekle\u015ftirilmelidir. Yusuf Has Hacib\u2019in neredeyse bin y\u0131l \u00f6nce i\u015faret etti\u011fi \u201ctaht\u0131n \u00fc\u00e7 aya\u011f\u0131\u201d olan ve iktidar\u0131 kuvvetli k\u0131lan yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 g\u00fc\u00e7lerinin ba\u011f\u0131ms\u0131z olmas\u0131 bu esas\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in olmazsa olmazd\u0131r. \u00d6zellikle adaletin devlet adamlar\u0131ndan vatanda\u015fa kadar herkese e\u015fit bir \u015fekilde sa\u011flanmas\u0131 ve adaleti tesis etmekle g\u00f6revli makamlar\u0131n kanunlar d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir irade kar\u015f\u0131s\u0131nda e\u011filmemesi bir zarurettir.<\/p>\n\n\n\n

Devlet idaresinde isti\u015fare T\u00f6re\u2019nin temellerinden biridir. Y\u00f6netim tek bir ki\u015finin \u015fahsi iradesi yerine, ehliyet ve liyakat sahibi devlet adamlar\u0131 ve halk\u0131n katl\u0131m\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00f6re kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulacakt\u0131r.\u00a0 Bu konuda Kurultay ve Yosun kavramlar\u0131 tekrar tekrar incelenmelidir.<\/p>\n\n\n\n

Devletin varl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00f6revleri de T\u00f6re\u2019nin konular\u0131 aras\u0131ndad\u0131r. Devlet nedir? Devletin g\u00f6revleri nelerdir? Bu sorular\u0131 en az\u0131ndan 19. y\u00fczy\u0131la kadar h\u00fck\u00fcmdar\u0131n vas\u0131flar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde cevaplamak m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Ancak modern kanun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 andan itibaren bu sorulara cevap aramak g\u00fc\u00e7le\u015fmi\u015ftir. T\u00fcrk milletinin devletine olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve y\u00fckledi\u011fi kutsiyet \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde bu kavram ne yaz\u0131k ki suiistimale a\u00e7\u0131k hale gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde moda olan bir tabir, T\u00fcrk insan\u0131n\u0131n devlete olan bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 ciddi \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir; \u201cDerin Devlet\u201d. Derin Devlet kabul\u00fc, devletin yer alt\u0131nda gizli sahiplerinin oldu\u011fu ve bu kimselerin millet ad\u0131na kararlar ald\u0131\u011f\u0131 inanc\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk t\u00f6resinde yeri olmayan bu anlay\u0131\u015f So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde t\u00fcremi\u015f ve T\u00fcrk kamuoyu taraf\u0131ndan da yak\u0131ndan bilinen \u201cGladio\u201d yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n bir mahsul\u00fc olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131z\u0131l ve ye\u015filin her tonunun h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Gladio yap\u0131lanmas\u0131n\u0131 devletin sahibi olarak kabul ettirmeye \u00e7al\u0131\u015fmak ise T\u00fcrk milletinin akl\u0131 ile alay etmekten ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Zira T\u00fcrk devletinin tek sahibi T\u00fcrk milletidir. T\u00fcrk Kurultay\u0131 veya T\u00fcrk Yosununu ortaya \u00e7\u0131karan anlay\u0131\u015f, kendini devletin sahibi kabul eden karanl\u0131k yap\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 asla kabul edemez.<\/p>\n\n\n\n

Derin devlet kavram\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak ve T\u00fcrk T\u00f6resini hakim k\u0131lmak i\u00e7in yap\u0131lmas\u0131 gereken en \u00f6nemli i\u015f ise T\u00fcrk milletine devletin tan\u0131m\u0131n\u0131 ve kutsiyetini tekrar hat\u0131rlatmakt\u0131r.\u00a0 \u00d6yleyse Devlet nedir? Devlet; milletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan soyut bir mekanizmad\u0131r ve milleti ya\u015fatt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kutsald\u0131r. Devletin g\u00f6revi toplumun g\u00fcvenli\u011fini ve refah\u0131n\u0131 sa\u011flamak, gelece\u011fini g\u00fcvence alt\u0131na almakt\u0131r. Devlet bu g\u00f6revi yerine getirirken adalet mevhumunu en \u00f6nde tutmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Son S\u00f6z<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Me\u015frutiyetin ilan\u0131 ile ba\u015flayan T\u00fcrk \u0130nk\u0131lab\u0131 s\u00fcrecinin en \u00f6nemli meyvelerinden olan cumhuriyet ve demokrasi, T\u00fcrk T\u00f6resine uygun kavramlard\u0131r. T\u00f6re\u2019nin Kurultaylarda devlet adamlar\u0131n\u0131n katk\u0131lar\u0131yla de\u011fi\u015febildi\u011fi, mutlak adaleti ve iyili\u011fi sa\u011flamas\u0131 gerekti\u011fi ve halk\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ile \u015fekillenebildi\u011fi kabul\u00fcnden hareketle; s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde -\u00e7a\u011f\u0131n gerekliliklerinin de etkisi ile- T\u00fcrk T\u00f6resi Cumhuriyet ile tekrar kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur. Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ise gerek T\u00fcrk \u0130stiklal Harbine liderlik ederek gerekse Cumhuriyetin ilan\u0131ndan sonra ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi yeni d\u00fczen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile T\u00fcrk t\u00f6resini ya\u015fatan ve koruyan bir\u00a0 \u201cBa\u015fbu\u011f\u201d olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Serdar U\u011furlu, Kaan Y\u0131lmaz, \u201cT\u00fcrk Devlet Y\u00f6netme Gelene\u011finde T\u00f6re\u2019den \u00d6rf\u2019e De\u011fi\u015fim\u201d, Electronic Turkish Studies, Cilt:6 Say\u0131:2 Y\u0131l: 2011, s.s. 949-972, s. 954<\/p>\n\n\n\n

Ziya G\u00f6kalp, T\u00fcrk T\u00f6resi, K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1976, s 12 vd.<\/p>\n\n\n\n

Mehmet Mandalo\u011flu, \u201cEski T\u00fcrklerde \u00c7ocuk Hukukunun T\u00f6reye G\u00f6re De\u011ferlendirilmesi\u201d, Modern T\u00fcrkl\u00fck Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, C,lt: 10 Say\u0131: 2 Y\u0131l: 2013, s.s. 133-147, s. 136<\/p>\n\n\n\n

Aybars Pamir, \u201cOrta-Asya Hukukunda T\u00f6re Kavram\u0131\u201d Ankara \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi,\u00a0 Cilt: 58 Say\u0131:2 Y\u0131l: 2009, s.s. 359-375, s. 360<\/p>\n\n\n\n

Bahaddin \u00d6gel, D\u00fcnden Bug\u00fcne T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Geli\u015fme \u00c7a\u011flar\u0131, 4. Bask\u0131, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Vakf\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2001, s. 129<\/p>\n\n\n\n

Abd\u00fclkadir Donuk, \u201cT\u00fcrklerde ve Mo\u011follarda Meclis Gelene\u011fi\u201d, Tarih Dergisi, Say\u0131:52 Y\u0131l:2010\/2, s.s. 1-12, s.6-7<\/p>\n\n\n\n

Kemal G\u00f6de, \u201cD\u00fcnden Bug\u00fcne T\u00fcrkler\u2019de Meclis Hayat\u0131\u201d, Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi E\u011fitim Fak\u00fcltesi Dergisi, Cilt:3, Y\u0131l: 1998, s.s. 51-62, s. 53-54<\/p>\n\n\n\n

Kemal G\u00f6de, \u201cD\u00fcnden Bug\u00fcne T\u00fcrkler\u2019de Devlet Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Anlay\u0131\u015f\u0131\u201d, Erciyes \u00dcniversitesi \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi Dergisi, Say\u0131: 3 Y\u0131l: 1986, s.s. 195-221, s.202<\/p>\n\n\n\n

Belk\u0131s Konan, \u201c \u0130nsan Haklar\u0131 ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler A\u00e7\u0131s\u0131ndan Osmanl\u0131 Devletine Bak\u0131\u015f\u201d, Gazi \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi, Cilt: 15 Say\u0131: 4 Y\u0131l:2011, s.s. 253-288, s.274-276<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczehher Yama\u00e7, \u201c\u0130lk Anayasa (1876 Kanun-i Esasi), BJSS Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 3 Say\u0131: 5 Y\u0131l:2014, s.s. 54-68, s.60<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Mehmet Korkud Ayd\u0131n T\u00f6re; h\u00fck\u00fcmdar ve devlet adamlar\u0131ndan halka kadar herkesin uymas\u0131 gereken siyasi ve sosyal kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130slamiyet \u00f6ncesi d\u00f6nemde T\u00fcrkler i\u00e7in T\u00f6re\u2019nin kayna\u011f\u0131 \u201cT\u00fcrk Dini\u201d olarak ifade edilebilecek olan G\u00f6k Tanr\u0131 inanc\u0131d\u0131r. Devleti ilgilendiren t\u00fcm konularda bir Anayasa i\u015flevi g\u00f6ren T\u00f6re, halk i\u00e7in ise ahlaki ve sosyal\u00a0 alanlarda gelenek, g\u00f6renek, adet […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":358,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,23],"tags":[37,47,39,38],"class_list":{"0":"post-357","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-genel","8":"category-manset","9":"tag-mehmet-korkud-aydin","10":"tag-turk-toresi","11":"tag-uluslararasi-toplum-arastirmalari","12":"tag-utamer"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/357","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=357"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/357\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":362,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/357\/revisions\/362"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/358"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=357"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=357"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=357"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}