{"id":345,"date":"2022-10-27T15:37:55","date_gmt":"2022-10-27T12:37:55","guid":{"rendered":"http:\/\/utamer.org\/?p=345"},"modified":"2022-10-27T15:37:57","modified_gmt":"2022-10-27T12:37:57","slug":"arap-birligi-ve-turkiyenin-yaklasimlari-1945-1991","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/2022\/10\/27\/arap-birligi-ve-turkiyenin-yaklasimlari-1945-1991\/","title":{"rendered":"Arap Birli\u011fi ve T\u00fcrkiye’nin Yakla\u015f\u0131mlar\u0131 (1945- 1991)"},"content":{"rendered":"\n

Do\u00e7. Dr. Mehmet Korkud Ayd\u0131n<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1.Giri\u015f<\/strong>***<\/p>\n\n\n\n

I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda patlak veren \u015eerif H\u00fcseyin isyan\u0131 Ortado\u011fu\u2019nun ve Araplar\u0131n kaderini olumsuz etkileyen \u00f6nemli bir geli\u015fme olmu\u015ftur. \u0130syan\u0131n bir sonucu olarak Ortado\u011fu\u2019daki Osmanl\u0131 Devleti egemenli\u011fi sona ermi\u015f, bu isyana kat\u0131lan Arap kabileleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kavu\u015fmak yerine \u0130ngiltere ve Fransa\u2019n\u0131n manda-himaye y\u00f6netimleri alt\u0131na girmi\u015flerdir. Zir\u00e2 hen\u00fcz I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u00fcrerken \u0130ngiltere ve Fransa aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f olan ve Ortado\u011fu\u2019yu payla\u015fmay\u0131 \u00f6ng\u00f6ren Sykes-Picot Gizli Anla\u015fmas\u0131 do\u011frultusunda b\u00f6lge, bu iki \u00fclke aras\u0131nda par\u00e7alanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum Araplar aras\u0131nda bir birliktelik kurulmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Ayr\u0131ca, Arabistan\u2019da Suud ailesi y\u00f6netimi ele ge\u00e7irip \u015eerif H\u00fcseyin\u2019i tasfiye edince, \u015eerif H\u00fcseyin\u2019in ailesine mensup krallar taraf\u0131ndan y\u00f6netilen Irak ve \u00dcrd\u00fcn gibi \u00fclkelerde Suudi Arabistan\u2019a kar\u015f\u0131 bir tepki ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Gerek bu tepki gerekse \u0130ngiltere ve Fransa\u2019n\u0131n b\u00f6lge \u00fczerinde \u00e7ok say\u0131da Arap devleti kurmu\u015f olmalar\u0131, Araplar aras\u0131nda bir kader birli\u011fi kurulmas\u0131n\u0131 da imk\u00e2ns\u0131z hale getirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Suudi Arabistan ile Irak\u2019\u0131n 1936\u2019da imzalad\u0131klar\u0131 anla\u015fma, Suud ailesine y\u00f6nelik tepkilerin ortadan kalkmas\u0131 ve Araplar\u0131n birlikte hareket etmesi ad\u0131na ilk ve \u00f6nemli bir ad\u0131m olmu\u015ftur. Bu anla\u015fma ile taraflar\u0131n birbirlerine kar\u015f\u0131 herhangi bir sald\u0131r\u0131da bulunmamalar\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir devletin olas\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, sald\u0131r\u0131ya u\u011frayan devlete yard\u0131m edilmesi, taraflar aras\u0131ndaki sorunlar\u0131n bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yollar ile \u00e7\u00f6z\u00fclmesi ve k\u00fclt\u00fcrel konularda da bir i\u015f birli\u011finin sa\u011flanmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. Ancak bu d\u00f6nemde Arap devletlerinin neredeyse tamam\u0131 manda sistemi alt\u0131nda bulunduklar\u0131 i\u00e7in Araplar aras\u0131nda siyasi bir ittifak kurulmas\u0131 yine m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r. Araplar\u0131n birlikte hareket edebildikleri tek konu ise Filistin Meselesi olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

2. Arap Birli\u011fi\u2019nin Kurulu\u015fu ve Temel Faaliyetleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ortado\u011fu\u2019da II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra \u00f6nemli geli\u015fmeler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Arap devletleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f ve devlet politikalar\u0131n\u0131 Arap Milliyet\u00e7ili\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde \u015fekillendirmi\u015flerdir. Bu geli\u015fme, Arap Birli\u011fi\u2019nin kurulmas\u0131 ad\u0131na \u00f6nemlidir. \u00d6zellikle Filistin Meselesi ile ilgili olarak Bat\u0131l\u0131 devletlere kar\u015f\u0131 duyulan g\u00fcvensizlik ile Filistin\u2019de bir Yahudi devletinin kurulaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki endi\u015fe, Arap milliyet\u00e7ili\u011fini g\u00fc\u00e7lendiren ve Arap Birli\u011fi\u2019ni ortaya \u00e7\u0131karan psikolojik unsur olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

1945 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015eubat ay\u0131nda, Filistin Meselesi Suudi Arabistan Kral\u0131 Abd\u00fclaziz ve ABD Ba\u015fkan\u0131 Roosevelt aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen g\u00f6r\u00fc\u015fmede g\u00fcndeme gelmi\u015f,  Roosevelt Abd\u00fclaziz\u2019e Araplar\u0131n endi\u015felenmesine gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f ve Filistin\u2019de Yahudi devletinin kurulmayaca\u011f\u0131na dair s\u00f6z vermi\u015ftir. Fakat Roosevelt 12 Nisan 1945\u2019te hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve bu s\u00f6z, yeni ABD y\u00f6netimince unutulmu\u015ftur. Neticede ABD\u2019nin de deste\u011fi ile \u0130srail, 1948 y\u0131l\u0131nda kurulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Roosevelt ve Kral Abd\u00fclaziz aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen g\u00f6r\u00fc\u015fmeden sonra Suudi Arabistan, Suriye, M\u0131s\u0131r, Irak, L\u00fcbnan, \u00dcrd\u00fcn, Kuzey Yemen ve Filistinli Araplar\u0131n temsilcileri, Kahire\u2019de bir araya gelmi\u015flerdi. S\u00f6z konusu devletler burada Arap Birli\u011fi\u2019nin misak\u0131n\u0131 haz\u0131rlayarak 22 Mart 1945\u2019te Arap Birli\u011fi kurmu\u015flard\u0131. Arap Birli\u011fi\u2019nin ama\u00e7 ve hedefleri ise \u015funlard\u0131:<\/p>\n\n\n\n

1- Taraf devletler aras\u0131ndaki ba\u011flar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek,<\/p>\n\n\n\n

2- Taraflar aras\u0131nda i\u015f birli\u011fini sa\u011flayabilmek i\u00e7in siyasi faaliyetlerde uyumlu olmak,<\/p>\n\n\n\n

3- Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve egemenli\u011fin korunmas\u0131 i\u00e7in kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 i\u015f birli\u011fi yapmak,<\/p>\n\n\n\n

4-Arap \u00fclkelerinin menfaatlerini ve refah\u0131n\u0131 koruyan, geli\u015ftiren faaliyetler i\u00e7inde olmak,<\/p>\n\n\n\n

5-Ticari, mali, zirai alanlarda, sanayide ve g\u00fcmr\u00fckte i\u015f birli\u011fini sa\u011flamak,<\/p>\n\n\n\n

6-Ula\u015ft\u0131rma, k\u00fclt\u00fcrel, sosyal, adli ve sa\u011fl\u0131k konular\u0131nda i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde olmak.<\/p>\n\n\n\n

Arap Birli\u011fi II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n devam etti\u011fi d\u00f6nemde kurulmu\u015ftur. Arap Birli\u011fi\u2019ne \u00fcye olan devletler i\u00e7inde \u0130ngiliz mandas\u0131 alt\u0131nda olanlar\u0131n bulunmas\u0131, bu te\u015fkilat\u0131n \u0130ngiltere\u2019nin arzusu ile ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Fakat II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan Arap Birli\u011fi, kurulu\u015fundaki \u0130ngiliz etkisinin aksine, s\u00f6m\u00fcrgecilik ile m\u00fccadele eden bir te\u015fkilat g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Arap Birli\u011fi\u2019nin faaliyete ge\u00e7ti\u011fi d\u00f6nemde te\u015fkilat\u0131n g\u00fcndem maddesi, Filistin Meselesi olmu\u015ftur. \u0130srail\u2019in kurulu\u015funun hemen ard\u0131ndan Arap devletlerinin \u0130srail\u2019e kar\u015f\u0131 ortak bir sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7melerinde etkili olan kurulu\u015f da Arap Birli\u011fi olmu\u015ftur. Nitekim \u0130srail ile m\u00fccadele etmek amac\u0131yla, Arap Birli\u011fi \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda ortak bir komutanl\u0131k kurulmu\u015ftur. 2 Haziran 1964 tarihinde ise yine Arap Birli\u011fi\u2019nin giri\u015fimlerinin bir sonucu olarak Filistin Kurtulu\u015f \u00d6rg\u00fct\u00fc faaliyete ge\u00e7mi\u015ftir. 1976 y\u0131l\u0131ndaysa yine \u0130srail\u2019e kar\u015f\u0131,  Arap Bar\u0131\u015f G\u00fcc\u00fc kurulmu\u015ftur. Arap Bar\u0131\u015f G\u00fcc\u00fc\u2019n\u00fcn ilk g\u00f6revi ise L\u00fcbnan\u2019daki i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klara m\u00fcdahale etmek olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Arap Birli\u011fi i\u00e7inde en b\u00fcy\u00fck n\u00fcfuza sahip olan \u00fclke ise M\u0131s\u0131r\u2019d\u0131r. Te\u015fkilat\u0131n merkezi M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n ba\u015fkenti olan Kahire\u2019dir. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n te\u015fkilat \u00fczerindeki n\u00fcfuzu, Enver Sedat d\u00f6neminde sars\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sedat\u2019\u0131n ABD\u2019nin giri\u015fimleri sonucunda \u0130srail ile Camp David Antla\u015fmalar\u0131n\u0131 imzalamas\u0131 ve \u0130srail ile uzla\u015fmas\u0131, Arap Birli\u011fi \u00fcyesi olan devletlerin tepkisini \u00e7ekmi\u015ftir. \u00d6ncelikli olarak Arap devletleri M\u0131s\u0131r\u2019a kar\u015f\u0131 boykota giri\u015fmi\u015f; M\u0131s\u0131r, hali haz\u0131rda genel sekreterlik makam\u0131n\u0131 \u00fcstlenerek liderli\u011fini yapt\u0131\u011f\u0131 Arap Birli\u011fi\u2019nden ihra\u00e7 edilmi\u015ftir. 27 Mart 1979\u2019da Ba\u011fdat\u2019ta toplanan Arap Zirvesinde ise M\u0131s\u0131r\u2019a y\u00f6nelik \u015fu kararlar al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

1-Arap devletlerinin M\u0131s\u0131r ile diplomatik ili\u015fkilerini kesmesi ve bu \u00e7er\u00e7evede b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilerin Kahire\u2019den ayr\u0131lmalar\u0131,<\/p>\n\n\n\n

2-Arap Birli\u011fi merkezinin Kahire\u2019den Tunus\u2019a ta\u015f\u0131nmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n

3-M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n Arap Birli\u011fi\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra Ba\u011flant\u0131s\u0131zlar Hareketi ve \u0130slam Konferans\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ndeki \u00fcyeliklerinin de ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n

4-M\u0131s\u0131r-\u0130srail uzla\u015fmas\u0131ndaki rol\u00fc dolay\u0131s\u0131yla ABD\u2019nin k\u0131nanmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n

5-M\u0131s\u0131r\u2019a sa\u011flanan ekonomik yard\u0131mlar\u0131n ve ticari kolayl\u0131klar\u0131n iptal edilmesi.<\/p>\n\n\n\n

S\u00f6z konusu kararlar Arap \u00fclkelerinin \u0130srail ile uzla\u015fmas\u0131 nedeniyle M\u0131s\u0131r\u2019a ne kadar \u00f6fkeli olduklar\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir. Daha da \u00f6nemlisi Arap \u00fclkeleri, M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 Filistin davas\u0131na ihanetle su\u00e7lam\u0131\u015flard\u0131r. Ancak, Enver Sedat\u2019\u0131n 1981 y\u0131l\u0131nda bir suikast sonucu \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinin ard\u0131ndan, M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n \u0130srail ile uzla\u015fan politikalar\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015ftir. H\u00fcsn\u00fc M\u00fcbarek\u2019in i\u015f ba\u015f\u0131na gelmesiyle birlikte M\u0131s\u0131r, Arap Birli\u011fi \u00fczerindeki etkinli\u011fini tekrar kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Arap Birli\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde etkinli\u011fini s\u00fcrd\u00fcren ve Ortado\u011fu siyasetinde etkisi olan bir kurulu\u015ftur. 1967 tarihli Arap-\u0130srail Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan Arap Milliyet\u00e7ili\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n zay\u0131flamas\u0131 ve Arap Devletleri\u2019nde \u0130slamc\u0131 gruplar\u0131n etkinli\u011finin artmas\u0131, Arap Birli\u011fi\u2019nin politikalar\u0131n\u0131 da etkilemi\u015ftir. \u00d6zellikle So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n sona ermesi ile birlikte, Arap Birli\u011fi \u00fcyesi \u00fclkeler aras\u0131ndaki ideolojik \u00e7eki\u015fmeler de ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle So\u011fuk Sava\u015f sonras\u0131nda Arap Birli\u011fi\u2019nin Araplar aras\u0131ndaki birlikteli\u011fi sa\u011flama konusunda daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

3. T\u00fcrkiye\u2019nin Arap Birli\u011fi\u2019ne Y\u00f6nelik Yakla\u015f\u0131mlar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Arap Birli\u011fi\u2019ne y\u00f6nelik yakla\u015f\u0131mlar\u0131, T\u00fcrk D\u0131\u015f Politikas\u0131n\u0131n Ortado\u011fu politikalar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Sovyet Rusya\u2019n\u0131n II: D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan, 1925 tarihli T\u00fcrk-Sovyet Dostluk Anla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 yenilememe karar\u0131 almas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019den Kars ve Ardahan\u2019\u0131n kendisine verilmesi ile birlikte Bo\u011fazlar \u00fczerinde hak iddia etmesi, T\u00fcrkiye\u2019nin takip etti\u011fi d\u0131\u015f politikan\u0131n g\u00fcvenlik odakl\u0131 bir mahiyet kazanmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Nitekim T\u00fcrkiye bu geli\u015fme kar\u015f\u0131s\u0131nda \u0130ngiltere ve ABD ile yak\u0131nla\u015fma ihtiyac\u0131 hissetmi\u015f ve s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde Bat\u0131 Blokunun do\u011fal bir \u00fcyesi haline gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin Bat\u0131 Bloku ekseninde takip etti\u011fi d\u0131\u015f politika, Ortado\u011fu ve Araplar ile ilgili yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 da do\u011frudan etkilemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan ba\u015flayan So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde Ortado\u011fu \u00fczerindeki \u0130ngiliz ve Frans\u0131z s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi sona ermi\u015f ve ortaya \u00e7\u0131kan bo\u015flu\u011fu ABD ile Sovyet Rusya doldurmak istemi\u015ftir. B\u00f6lge, iki b\u00fcy\u00fck g\u00fcc\u00fcn rekabet alan\u0131 haline gelmi\u015f ve Arap \u00fclkeleri de bu rekabet ortam\u0131nda ABD veya Sovyet Rusya ile geli\u015ftirdikleri m\u00fcnasebetler do\u011frultusunda vaziyet alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye, bu d\u00f6nemde gerek d\u0131\u015f politikada ABD ile uyumlu bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u00e7inde olmak, gerekse Ortado\u011fu\u2019da ger\u00e7ekle\u015fmesi muhtemel \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalmak arzusu ile hareket etmi\u015f ve Araplarla olan m\u00fcnasebetlerini de bu \u00e7er\u00e7evede belirlemi\u015ftir. ABD\u2019nin b\u00f6lge ile ilgili geli\u015ftirdi\u011fi politikalar ise Sovyet Rusya\u2019n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemek ve \u0130srail\u2019in g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak y\u00f6n\u00fcnde olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde T\u00fcrkiye ile Arap Birli\u011fi \u00fcyesi \u00fclkeler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri bozan \u00f6nemli iki geli\u015fme, T\u00fcrkiye\u2019nin 1948 y\u0131l\u0131nda kurulan \u0130srail\u2019i tan\u0131mas\u0131 ve 18 \u015eubat 1952 tarihinde NATO\u2019ya kat\u0131lmas\u0131 olmu\u015ftur. \u00d6zellikle Sovyet Rusya ile yak\u0131n bir m\u00fcnasebet i\u00e7inde olan M\u0131s\u0131r ve Suriye gibi Arap Birli\u011fi \u00fcyesi olan devletler, T\u00fcrkiye\u2019yi takip etti\u011fi d\u0131\u015f politika y\u00fcz\u00fcnden \u201cBat\u0131\u2019n\u0131n Jandarmas\u0131<\/em>\u201d olmakla itham etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye \u0130srail kurulmadan \u00f6nce, Filistin meselesinde b\u00f6lgedeki Araplar\u0131 destekleyen bir politika takip etmi\u015ftir. Nitekim BM\u2019de 1945-1947 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen Filistin konulu toplant\u0131larda T\u00fcrkiye Araplar\u0131n tezini desteklemi\u015ftir. \u00dcstelik T\u00fcrkiye 1947 y\u0131l\u0131n\u0131n Kas\u0131m ay\u0131nda BM g\u00fcndemine getirilen ve \u0130srail\u2019in kurulu\u015funa neden olan taksim plan\u0131na da muhalefet etmi\u015ftir. Ancak T\u00fcrkiye, \u0130srail kurulduktan sonra ba\u015flayan Arap-\u0130srail Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n bir sonucu olarak toplanan Filistin Uzla\u015ft\u0131rma Komisyonu\u2019na kat\u0131lm\u0131\u015f ve bu komisyondaki faaliyetleri nedeniyle Arap Birli\u011fi \u00fcyesi olan \u00fclkelerin tepkisini \u00e7ekmi\u015ftir. Zira T\u00fcrkiye, komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda Filistin konusunda ABD ve Fransa ile birlikte hareket etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye, komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ortaya koydu\u011fu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131, \u0130srail kurulduktan sonra da s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f ve 28 Mart 1949 tarihinde \u0130srail\u2019i tan\u0131yan ilk M\u00fcsl\u00fcman \u00fclke olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye b\u00f6ylece Bat\u0131l\u0131 \u00fclkeler ile yak\u0131nla\u015fm\u0131\u015f; fakat Arap Birli\u011fi \u00fcyesi \u00fclkeler nezdinde s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 bir duruma d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Arap Birli\u011fi \u00fcyesi \u00fclkeler ile siyasi \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015famas\u0131na neden olan bir di\u011fer \u00f6nemli geli\u015fme ise Ba\u011fdat Pakt\u0131\u2019n\u0131n kurulmas\u0131 olmu\u015ftur. Ba\u011fdat Pakt\u0131\u2019n\u0131n kurulu\u015fu ve Irak\u2019\u0131n bu birli\u011fin bir \u00fcyesi olmas\u0131, Arap Birli\u011fi i\u00e7inde bir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur. So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde Arap Birli\u011fi\u2019nin lideri konumuna gelen M\u0131s\u0131r ve M\u0131s\u0131r lideri Nas\u0131r, Bat\u0131 Blokunun b\u00f6lgede h\u00e2kimiyet kurmak ad\u0131na Ba\u011fdat Pakt\u0131\u2019n\u0131 te\u015fkilatland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. Bu do\u011frultuda T\u00fcrkiye, bir kez daha Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n jandarmal\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapmakla itham edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Arap Birli\u011fi \u00fcyesi devletlerle olan ili\u015fkilerini etkileyen en \u00f6nemli konu ise K\u0131br\u0131s meselesi olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye, So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6nemi boyunca Bat\u0131l\u0131 bir devlet ve Bat\u0131 Blokunun bir \u00fcyesi olarak hareket etmi\u015f olsa da Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131 ve ABD, T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 ikircikli bir politika takip etmi\u015flerdir. Nitekim T\u00fcrkiye\u2019nin K\u0131br\u0131s\u2019ta ya\u015fanan mezalim kar\u015f\u0131s\u0131nda bir harek\u00e2t d\u00fczenlemek i\u00e7in haz\u0131rl\u0131klara ba\u015flamas\u0131 \u00fczerine ABD, T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 cephe alm\u0131\u015ft\u0131r. 5 Haziran 1964\u2019te ABD Ba\u015fkan\u0131 Johnson\u2019\u0131n d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye g\u00f6nderdi\u011fi mektup bu konuda en \u00f6nemli \u00f6rne\u011fi te\u015fkil etmektedir. Johnson mektubunda T\u00fcrkiye\u2019nin K\u0131br\u0131s\u2019a m\u00fcdahale etmesi durumunda Sovyet Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 yaln\u0131z ve savunmas\u0131z b\u0131rak\u0131laca\u011f\u0131 tehdidinde bulunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Johnson\u2019un \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye g\u00f6nderdi\u011fi tehdit mektubu, T\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu\u2019ya ve Arap \u00fclkelerine kar\u015f\u0131 takip etti\u011fi politikalar\u0131 de\u011fi\u015ftirmesine neden olmu\u015ftur. Arap Birli\u011fi \u00fclkeleri de Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131 gibi K\u0131br\u0131s konusunda T\u00fcrkiye\u2019nin kar\u015f\u0131s\u0131nda yer alm\u0131\u015flard\u0131r. T\u00fcrkiye, Arap \u00fclkelerinin deste\u011fini kazanmak arzusu ile bu \u00fclkeler ile olan m\u00fcnasebetlerini yumu\u015fatman\u0131n yollar\u0131n\u0131 aram\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin bu konuda att\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli ad\u0131m ise \u0130srail ile olan m\u00fcnasebetlerini g\u00f6zden ge\u00e7irmek olmu\u015ftur. Bu do\u011frultuda T\u00fcrkiye\u2019nin ilk hamlesi, 1967 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen Arap-\u0130srail Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ABD\u2019nin \u0130srail\u2019e yard\u0131m etmek i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019de bulunan askeri \u00fcstleri kullanmas\u0131na izin vermemek olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Araplara giyecek ve g\u0131da malzemesi yard\u0131m\u0131nda da bulunmu\u015f, BM toplant\u0131lar\u0131nda Arap \u00fclkelerinin \u0130srail ile ilgili tezlerini desteklemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Mescid-i Aksa\u2019n\u0131n kundaklanmas\u0131 \u00fczerine ger\u00e7ekle\u015ftirilen Rabat Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lmas\u0131 da ayn\u0131 politika d\u00e2hilinde de\u011ferlendirilmelidir. T\u00fcrk kamuoyunda Rabat Konferans\u0131\u2019na kat\u0131l\u0131m sa\u011flanmas\u0131 konusunda ciddi tart\u0131\u015fmalar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Laiklik meselesi ve I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ya\u015fanan \u015eerif H\u00fcseyin \u0130syan\u0131 etraf\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan ele\u015ftirilere kar\u015f\u0131, d\u00f6nemin H\u00fckumeti, Rabat Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lman\u0131n Arap Birli\u011fi \u00fcyesi devletler ile olumsuz seyreden ili\u015fkileri d\u00fczeltmek i\u00e7in \u00f6nemli bir ad\u0131m oldu\u011funu savunmu\u015ftur. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye, Rabat Konferans\u0131\u2019na kat\u0131larak \u0130slam Konferans\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn kurulmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. 1979 y\u0131l\u0131nda ise Filistin Kurtulu\u015f \u00d6rg\u00fct\u00fc Ankara\u2019da bir \u015fube a\u00e7m\u0131\u015f ve b\u00f6ylece T\u00fcrkiye, Filistin meselesinin hamilerinden biri haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail ve Filistin ile ilgili geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu politikalar\u0131 tek ba\u015f\u0131na d\u0131\u015f politika y\u00f6n\u00fcnden izah etmek elbette do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olmayacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu d\u00f6nemde T\u00fcrkiye\u2019de etkili olan dindar ve muh\u00e2fazak\u00e2r \u00e7evreler, \u0130srail\u2019in takip etti\u011fi politikalar kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201cdin karde\u015fli\u011fi\u201d \u00e7er\u00e7evesinde Araplar\u0131 desteklemekteydiler. D\u0131\u015f politikada ortaya \u00e7\u0131kan \u0130srail kar\u015f\u0131t\u0131 geli\u015fmeler, muh\u00e2fazak\u00e2r gruplar\u0131n seslerini y\u00fckseltmesini kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ve bu \u00e7evrelerin e\u011filimleri, kimi siyasi partilerin hareketlerinde de belirleyici bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1970\u2019li y\u0131llarda T\u00fcrkiye\u2019nin Arap Birli\u011fi \u00fcyesi devletler ve Ortado\u011fu ile ilgili geli\u015ftirdi\u011fi politikalar\u0131n art\u0131k ekonomik bir mahiyet kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. T\u00fcrkiye, 1973 tarihli Petrol krizi esnas\u0131nda, Ortado\u011fu \u00fclkeleri ile aras\u0131ndaki sorunlar\u0131 d\u00fczelterek ucuz petrol almaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve Petrol Krizine ba\u011fl\u0131 olarak Avrupa\u2019da ekonomik durgunlu\u011fun ba\u015f g\u00f6sterdi\u011fi d\u00f6nemde Ortado\u011fu pazar\u0131nda yer edinmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermi\u015ftir. Ancak T\u00fcrkiye\u2019nin Araplarla olan ili\u015fkilerinde \u0131l\u0131ml\u0131 bir ortam olu\u015furken ayn\u0131 d\u00f6nemde Bat\u0131 ekseninden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek do\u011fru olmayacakt\u0131r. Zira T\u00fcrkiye, 1979 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen \u0130ran Devrimi ve yine ayn\u0131 y\u0131l patlak veren Afgan-Rus Sava\u015f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131 ve ABD ile ayn\u0131 istikamette hareket etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye, 1980 darbesinden sonraki s\u00fcre\u00e7te ise Ortado\u011fu ve Arap Birli\u011fi \u00fcyesi \u00fclkeler ile ilgili politikalar\u0131nda ekonomik ihtiya\u00e7lar\u0131yla g\u00fcvenlik politikalar\u0131 aras\u0131nda bir denge kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.  Turgut \u00d6zal\u2019\u0131n Ba\u015fbakanl\u0131k koltu\u011funa oturmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan T\u00fcrkiye, liberal bir ekonomi modelini benimsemi\u015f ve Arap \u00fclkeleri ile liberal ekonomi hedefleri do\u011frultusunda bir ili\u015fki kurmaya gayret etmi\u015ftir. Fakat ayn\u0131 d\u00f6nemde T\u00fcrkiye, PKK ter\u00f6r\u00fc ile tan\u0131\u015fm\u0131\u015f ve kom\u015fular\u0131yla bu konuda sorunlar ya\u015famaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

PKK ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn Irak\u2019\u0131n kuzeyi ile Suriye\u2019de hareket kabiliyeti kazanm\u0131\u015f olmas\u0131, \u00d6zal d\u00f6neminde T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomi politikalar\u0131na y\u00f6n veren bir geli\u015fme olmu\u015ftur. Suriye ve Irak ile s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen ekonomi temelli ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi halinde bu devletlerin PKK\u2019ya verdikleri deste\u011fi keseceklerini savunan \u00d6zal, bu g\u00f6r\u00fc\u015f do\u011frultusunda, Suriye, Irak ve Suudi Arabistan ba\u015fta olmak \u00fczere K\u00f6rfez \u00fclkelerinin su problemini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in harekete ge\u00e7mi\u015ftir. Bunun i\u00e7in T\u00fcrkiye, Seyhan ve Ceyhan \u0131rmaklar\u0131n\u0131n suyunu payla\u015fmay\u0131 ama\u00e7layan \u201cBar\u0131\u015f Suyu Projesi\u201d<\/em>ni hayata ge\u00e7irmek istemi\u015ftir. Ancak bu yakla\u015f\u0131m herhangi olumlu bir sonu\u00e7 vermemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

4. T\u00fcrkiye\u2019ye ve Arap Birli\u011fi \u0130li\u015fkileri Hakk\u0131nda Genel Bir De\u011ferlendirme<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M\u0131s\u0131r\u2019da H\u00fcr Subaylar Hareketi\u2019nin ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi darbenin ard\u0131ndan i\u015f ba\u015f\u0131na gelen Nas\u0131r, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde takip etti\u011fi Bat\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 politikalar ile Arap d\u00fcnyas\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir lider haline gelmi\u015ftir. Arap devletlerinin hemen hepsinde az\u0131msanamayacak kadar \u00e7ok say\u0131da taraftar bulan Nas\u0131r, bu g\u00fcc\u00fcn de etkisiyle Arap Birli\u011fi\u2019ne y\u00f6n veren ba\u015fat akt\u00f6r olmu\u015ftur. Nas\u0131r, Arap Milliyet\u00e7ili\u011fi ve bu kapsamda Arap sosyalizmini benimsemi\u015f ve Arap toplumlar\u0131n\u0131n monar\u015filerden kurtar\u0131lmas\u0131 hedefi ile hareket etmi\u015ftir. Bu hareket tarz\u0131, monar\u015fi ile y\u00f6netilen Arap \u00fclkelerinin idarecilerinin Nas\u0131r\u2019a kar\u015f\u0131 cephe almas\u0131na neden olmu\u015f fakat Nas\u0131r sahip oldu\u011fu g\u00fc\u00e7 ile M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n Arap Birli\u011fi \u00fczerindeki n\u00fcfuzunu muhafaza etmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Nas\u0131r\u2019\u0131n Sovyet Rusya ile yak\u0131n bir ili\u015fki i\u00e7inde bulunmas\u0131 ve Arap sosyalizminin en \u00f6nemli temsilcisi haline gelmi\u015f olmas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6zel anlamda M\u0131s\u0131r ile genel anlamda ise Arap Birli\u011fi ile olan m\u00fcnasebetlerini olumsuz etkilemi\u015ftir.  Daha \u00f6nce ifade edildi\u011fi gibi, T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenlik odakl\u0131 bir d\u0131\u015f politika \u00e7izgisini takip ederek ABD ve Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131 ile yak\u0131nla\u015fmas\u0131na, Arap Birli\u011fi i\u00e7inde en \u015fiddetli tepkiler M\u0131s\u0131r ile M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n m\u00fcttefiki ve ayn\u0131 zamanda Arap sosyalizmini benimsemi\u015f bir ba\u015fka devlet olan Suriye\u2019den gelmi\u015ftir. Haliyle, So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde ABD ve Sovyet Rusya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye ile Arap Birli\u011fi \u00fcyesi olan M\u0131s\u0131r ve Suriye \u00fczerinden \u00e7at\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek de do\u011fru olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Arap Birli\u011fi\u2019nin So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6nemi genelinde T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 tepkisel bir politika i\u00e7inde oldu\u011fu bilinmektedir. T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenlik odakl\u0131 bir politika takip ederek Bat\u0131 Blokunun eksenine girmi\u015f olmas\u0131 bu durumda ana etken olsa da, Araplar\u0131n ge\u00e7mi\u015fte Osmanl\u0131 h\u00e2kimiyeti alt\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olmalar\u0131 da bu yakla\u015f\u0131m\u0131n temellerini olu\u015fturmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde \u015fekillenen Arap Milliyet\u00e7ili\u011fi, ba\u015flang\u0131\u00e7ta Hristiyan Araplar aras\u0131nda etkili olmu\u015fsa da, \u00f6zellikle I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman Araplar\u0131 etkisi alt\u0131na alan bir harekete d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Haliyle, Arap Milliyet\u00e7ili\u011finin mevcudiyeti, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin kar\u015f\u0131s\u0131nda yer almakla a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r. Bu durum Arap milliyet\u00e7ili\u011fini benimsemi\u015f devletlerin, T\u00fcrkiye ile olan m\u00fcnasebetlerini de olumsuz etkilemi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, T\u00fcrk milletinin haf\u0131zas\u0131nda, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda patlak veren ve Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Ortado\u011fu\u2019dan tasfiyesi ile sonu\u00e7lanan \u015eerif H\u00fcseyin isyan\u0131 olumsuz bir yer tutmaktad\u0131r. Nitekim Cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131ndan itibaren d\u00f6nem d\u00f6nem bu hadise, T\u00fcrk kamuoyunda Araplarla ilgili meselelerde g\u00fcndeme getirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye ve Arap Birli\u011fi aras\u0131ndaki siyasi ili\u015fkiler ise genel olarak; T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail ile olan ili\u015fkileri, Hatay meselesi etraf\u0131nda T\u00fcrkiye-Suriye anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 ve yak\u0131n d\u00f6nemde T\u00fcrkiye ile Irak ve Suriye aras\u0131nda ba\u015f g\u00f6stermi\u015f olan su sorunu \u00e7er\u00e7evesinde \u015fekillenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail\u2019i tan\u0131yan ilk M\u00fcsl\u00fcman \u00fclke olmas\u0131 Arap Birli\u011fi\u2019nin tepkisini \u00e7ekmi\u015f ve Arap Birli\u011fi T\u00fcrkiye\u2019ye olan tepkisini, K\u0131br\u0131s konusunda Rumlar\u0131 destekleyerek g\u00f6stermi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin 1964\u2019ten sonra Arap \u00fclkeleri ile ili\u015fkilerini d\u00fczeltmek i\u00e7in atm\u0131\u015f oldu\u011fu ad\u0131mlar K\u0131br\u0131s meselesi \u00e7er\u00e7evesinde kar\u015f\u0131l\u0131k bulmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle ki, Arap Birli\u011fi \u00fclkeleri, K\u0131br\u0131s Bar\u0131\u015f Harek\u00e2t\u0131\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda yer ald\u0131klar\u0131 gibi, Bar\u0131\u015f Harek\u00e2t\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan bir zaruret olarak kurulu\u015fu ilan edilmi\u015f olan Kuzey K\u0131br\u0131s T\u00fcrk Cumhuriyeti\u2019ni de tan\u0131mam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Hatay\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye kat\u0131lmas\u0131 etraf\u0131nda T\u00fcrkiye ve Suriye aras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan anla\u015fmazl\u0131k, Arap Birli\u011fi ile T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki ili\u015fkileri olumsuz etkileyen bir di\u011fer meseledir.  Suriye, 1946 y\u0131l\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f ve Hatay Meclisi\u2019nin 1939 y\u0131l\u0131nda alm\u0131\u015f oldu\u011fu T\u00fcrkiye\u2019ye kat\u0131lma karar\u0131n\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015ftir. Suriye, Hatay ile ilgili iddia ve taleplerini Arap Birli\u011fi toplant\u0131lar\u0131nda ve uluslararas\u0131 kamuoyunda \u0131srarla dile getirmi\u015ftir. Arap Birli\u011fi \u00fcyesi devletler bu konuda Suriye\u2019yi destekleyerek Hatay\u2019a Suriye\u2019nin elinden al\u0131nm\u0131\u015f bir toprak par\u00e7as\u0131 olarak bakm\u0131\u015flard\u0131r. Haliyle bu mesele bir T\u00fcrkiye-Suriye anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 olmaktan \u00e7ok T\u00fcrk-Arap anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 halini alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin F\u0131rat ve Dicle nehirlerine sahip olmas\u0131, Suriye ve Irak ile su payla\u015f\u0131m\u0131 konusunda bir sorun ya\u015famas\u0131n\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir. Irak ve Suriye, F\u0131rat ve Dicle nehirleri i\u00e7in \u201cs\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fan su\u201d tan\u0131mlamas\u0131 yaparak bu nehirlerin bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 su potansiyeli \u00fczerinde hak iddia etmi\u015fler ve Arap Birli\u011fi su sorunu konusunda bu iki devleti desteklemi\u015ftir. Nitekim Arap Birli\u011fi, bug\u00fcn dahi T\u00fcrkiye\u2019nin sahip oldu\u011fu bu iki nehrin g\u00fcvenli\u011finin, Arap milletinin g\u00fcvenli\u011fi anlam\u0131na geldi\u011fi iddias\u0131yla hareket etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

5. Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ortado\u011fu\u2019nun kaderini olumsuz y\u00f6nde etkileyen I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n bir sonucu olarak Osmanl\u0131 Devleti Ortado\u011fu\u2019dan tasfiye edilmi\u015f ve b\u00f6lge \u0130ngiliz- Frans\u0131z s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi ile tan\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sonucun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda en etkili geli\u015fme ise \u015f\u00fcphesiz \u015eerif H\u00fcseyin \u0130syan\u0131 olmu\u015ftur. \u0130ngiltere ve Fransa, manda ve himaye sistemi alt\u0131nda b\u00f6lgede \u00e7ok say\u0131da Arap devleti kurmu\u015flar ve bu devletler aras\u0131nda olu\u015fturulan suni meselelerle uzun s\u00fcre Araplar\u0131n birlikte hareket etmelerine engel olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1936 y\u0131l\u0131nda Suudi Arabistan ve Irak aras\u0131nda imzalanan anla\u015fma, Araplar\u0131n birlikte hareket etmesi i\u00e7in \u00f6nemli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 te\u015fkil etmi\u015f; fakat II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131na kadar Araplar\u0131n siyasi bir te\u015fekk\u00fcl alt\u0131nda bir araya gelmeleri m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Araplar\u0131n aralar\u0131ndaki t\u00fcm anla\u015fmazl\u0131klara ra\u011fmen \u00fczerinde uzla\u015ft\u0131klar\u0131 tek konu Filistin meselesi olmu\u015ftur. Nitekim II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 devam ederken Araplar Filistin\u2019de bir Yahudi devleti kurulmas\u0131ndan endi\u015fe ederek birlikte hareket etmenin yollar\u0131n\u0131 aramaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. 1945 y\u0131l\u0131nda bu kayg\u0131n\u0131n bir ifadesi olarak Suudi Arabistan Kral\u0131 Abd\u00fclaziz, ABD Ba\u015fkan\u0131 Roosevelt ile g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve Filistin\u2019de bir Yahudi devleti kurulmayaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde s\u00f6z alm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Roosevelt bu g\u00f6r\u00fc\u015fmeden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve de\u011fi\u015fen ABD y\u00f6netimi, Roosevelt\u2019in Araplara verdi\u011fi s\u00f6z\u00fc dikkate almam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Abd\u00fclaziz, Roosevelt ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fckten sonra Suudi Arabistan, Suriye, M\u0131s\u0131r, Irak, L\u00fcbnan, \u00dcrd\u00fcn ile Kuzey Yemen\u2019in ve Filistinli Araplar\u0131n temsilcileri, Kahire\u2019de bir araya gelmi\u015fler ve ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri toplant\u0131 sonucunda 22 Mart 1945 tarihinde Arap Birli\u011fi\u2019ni kurmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Arap Birli\u011fi, Arap devletlerinin uluslararas\u0131 alanda birlikte hareket etmelerini ve birbirlerini korumalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131 ile kurulmu\u015ftur. \u00d6rg\u00fct bu konuda tutarl\u0131 davranm\u0131\u015f ve Araplar\u0131 ilgilendiren meselelerde uluslararas\u0131 kamuoyunu etkileyecek \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Arap Birli\u011fi ile olan ili\u015fkileri, takip etti\u011fi Bat\u0131 eksenli d\u0131\u015f politika ile izah edilmelidir. Nitekim T\u00fcrkiye So\u011fuk Sava\u015f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren Sovyet Rusya\u2019n\u0131n yay\u0131lmac\u0131 politikalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Bat\u0131 Blokunun do\u011fal bir \u00fcyesi haline gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin 1949\u2019da \u0130srail\u2019i tan\u0131yan ilk M\u00fcsl\u00fcman \u00fclke olmas\u0131 ve 1952\u2019de Nato\u2019ya kat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, Arap Birli\u011fi \u00fclkeleri ile olan m\u00fcnasebetlerini olumsuz etkilemi\u015ftir. Arap Sosyalizmini benimsemi\u015f olan M\u0131s\u0131r ve Suriye ile T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki gerginlik T\u00fcrkiye ve Arap Birli\u011fi aras\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki kurulmas\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z hale getirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye, 1964\u2019ten sonra K\u0131br\u0131s konusundan Araplar\u0131n deste\u011fini almak i\u00e7in \u0130srail ile olan ili\u015fkilerini g\u00f6zden ge\u00e7irmek zorunda kalm\u0131\u015f ve Filistin meselesine yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 Arap Birli\u011fi ile ayn\u0131 noktaya getirmi\u015ftir. Ancak bu durum Arap Birli\u011fi\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019ye olan genel bak\u0131\u015f\u0131nda bir de\u011fi\u015fikli\u011fe neden olmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye, 1980\u2019den sonra ise benimsedi\u011fi liberal ekonomi do\u011frultusunda Arap Birli\u011fi \u00fcyesi \u00fclkeler ile olan m\u00fcnasebetlerine ticari bir mahiyet kazand\u0131rmak istemi\u015ftir. Ancak T\u00fcrkiye\u2019nin bu arzusu, ayn\u0131 d\u00f6nemde ba\u015f g\u00f6steren PKK ter\u00f6r\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131r kom\u015fular\u0131 taraf\u0131ndan desteklenmesi ile zaafa u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde, T\u00fcrkiye ile Arap Birli\u011fi aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcvene dayanan rasyonel bir ili\u015fki geli\u015ftirilemedi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ancak bu durumu sadece T\u00fcrkiye\u2019nin takip etti\u011fi g\u00fcvenlik politikas\u0131 ile izah etmek hatal\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olacakt\u0131r. Bu d\u00f6nemde Arap devletlerinin etkisi alt\u0131nda olduklar\u0131 Arap Milliyet\u00e7ili\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, Osmanl\u0131 Devleti zaman\u0131nda Ortado\u011fu\u2019ya h\u00e2kim olan T\u00fcrk idaresine kar\u015f\u0131 \u015fekillenmi\u015f olmas\u0131, haliyle Arap devletlerinin T\u00fcrkiye\u2019ye bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 olumsuz y\u00f6nde etkileyen psikolojik bir unsur olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

***Bu yaz\u0131, yazar\u0131 taraf\u0131ndan 28-30 Ekim 2019 tarihinde Ankara\u2019da ger\u00e7ekle\u015ftirilen Cumhuriyet Zirvesi 2. Uluslararas\u0131 Sosyal Bilimler Kongresi\u2019nde sunulmu\u015f bildiri metnidir.<\/p>\n\n\n\n

6.Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n

AKYOL, Cansel Poyraz,  \u201cArap Devletleri Ligi, Orta Do\u011fu ve B\u00f6lge Dengeleri \u00dczerine Etkisi\u201d, Akademik Bak\u0131\u015f<\/em>, Cilt: 11, Say\u0131: 21, Y\u0131l:2017, ss. 277-302.<\/p>\n\n\n\n

ARI, Tayyar, \u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devleti\u2019nin Ortado\u011fu ve K\u00f6rfez \u00dclkelerine Y\u00f6nelik D\u0131\u015f Politikalar\u0131 (Kurulu\u015ftan G\u00fcn\u00fcm\u00fcze)\u201d, T\u00fc<\/em><\/strong>rk D\u0131\u015f Politikas\u0131  (Cumhuriyet D\u00f6nemi)<\/em> <\/strong>(Edit\u00f6r: Mustafa B\u0131y\u0131kl\u0131), G\u00f6kkubbe Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2008.<\/p>\n\n\n\n

AYDIN, Mehmet Korkud, \u201cOrtado\u011fu\u2019da \u0130deolojiler, Kimlikler ve Kurulu\u015flar\u201d, T\u00fcrkiye Ekseninde Ortado\u011fu (19118-19919, Olaylar, \u0130deolojiler ve Kimlikler<\/em>, (ed. Mehmet Korkud Ayd\u0131n), Berikan Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2019, ss. 41- 164.<\/p>\n\n\n\n

AYDIN, Mehmet Korkud, \u201cOrtado\u011fu\u2019da So\u011fuk Sava\u015f D\u00f6neminde Ya\u015fanan Siyasi Geli\u015fmeler ve Krizler\u201d, T\u00fcrkiye Ekseninde Ortado\u011fu (19118-19919, Olaylar, \u0130deolojiler ve Kimlikler<\/em>, (ed. Mehmet Korkud Ayd\u0131n), Berikan Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2019, ss. 221-348.<\/p>\n\n\n\n

DEM\u0130R, Ye\u015fim, \u201c1960-1980 D\u00f6nemi T\u00fcrk- Arap Ekonomik \u0130li\u015fkileri\u201d, Dokuz Eyl\u00fcl \u00dcniversitesi \u00c7a\u011fda\u015f T\u00fcrkiye Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi<\/em>, Cilt: 8, Say\u0131: 18-19, Y\u0131l: 2009, ss. 209-227.<\/p>\n\n\n\n

D\u00d6NMEZ, G\u00f6khan, \u201cArap Birli\u011fi: Siyasi ve Hukuki Niteli\u011fi\u201d, D.E.\u00dc. Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi, <\/em>Cilt:17, Say\u0131:1 ss. 171-208,s. 197<\/p>\n\n\n\n

D\u00d6NMEZ, G\u00f6khan, \u201cArap Birli\u011fi: S\u0130yasi ve Hukuki Niteli\u011fi\u201d, Dokuz Eyl\u00fcl \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em>, Cilt: 17, Say\u0131:1, Y\u0131l: 2015, ss.171-208.<\/p>\n\n\n\n

EM\u0130NO\u011eLU, Ay\u00e7a, \u201cTarihsel S\u00fcre\u00e7te T\u00fcrkiye \u0130srail \u0130li\u015fkilerinin De\u011fi\u015fen Yap\u0131s\u0131\u201d, G\u00fcm\u00fc\u015fhane \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi<\/em>, Cilt: 7, Say\u0131: 15, Y\u0131l: 2016, ss. 89-106.<\/p>\n\n\n\n

ERDEN, \u00d6mer, \u201cII D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 Sonras\u0131 Sovyet Rusya\u2019n\u0131n Bo\u011fazlarla \u0130lgili Talepleri\u201d, Uluslararas\u0131 Sosyal Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi<\/em>, Cilt: 7, Say\u0131: 34, Y\u0131l: 2014, ss. 256-268.<\/p>\n\n\n\n

G\u00d6ZEN, Ramazan, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu Politikas\u0131: Geli\u015fimi ve Etkenleri,\u201d T\u00fcrkler Ansiklopedisi<\/em>, Cilt: 17, Yeni T\u00fcrkiye Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2002, ss. 237-259.<\/p>\n\n\n\n

\u0130HSANO\u011eLU, Ekmeleddin, \u201cArap Ligi\u201d, TDV \u0130slam Ansiklopedisi, Cilt:3, \u0130stanbul 1991, ss. 325.<\/p>\n\n\n\n

\u0130PEK\u00c7\u0130, Abdi, \u201c\u0130slam Zirvesi ve T\u00fcrkiye\u201d, Milliyet,<\/em> 19 Eyl\u00fcl 1969<\/p>\n\n\n\n

KALYON, Levent, \u201cTruman Doktrini \u00dczerine Bir Analiz\u201d, G\u00fcvenlik Stratejileri Dergisi<\/em>, Cilt: 6, Say\u0131: 11, Y\u0131l: 2010, ss. 7-26.<\/p>\n\n\n\n

KARAMAN, M. L\u00fctfullah, \u201cFilistin Kurtulu\u015f \u00d6rg\u00fct\u00fc\u201d, TDV \u0130slam Ansiklopedisi<\/em>, Cilt: 13, \u0130stanbul 1996, ss. 103-106.<\/p>\n\n\n\n

L\u00dcLEC\u0130, Mervenur, \u201cSuudi Arabistan ve Ortado\u011fu\u2019daki Varlik M\u00fccadelesi\u201d \u0130nsamer Analiz<\/em>, s. 5 ; https:\/\/insamer.com\/rsm\/files\/SUUDI-ARABISTAN-VE-ORTADOGUDAKI-VARLIK-MUCADELESI.pdf<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6ZKAN, Mehmet, \u201cM\u0131s\u0131r D\u0131\u015f Politikas\u0131nda Filistin ve B\u00f6lgesel Yans\u0131malar\u0131\u201d, Akademik Ortado\u011fu<\/em>, Say\u0131:7, Y\u0131l: 2009, ss. 81-101.<\/p>\n\n\n\n

\u015eENEL, Burak, \u201c\u0130srail Devleti\u2019nin Kurulu\u015funda T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail\u2019i Tan\u0131ma S\u00fcreci\u201d, Akademik Orta Do\u011fu<\/em>, Cilt: 9, Say\u0131: 1, 2014, ss. 157-178.<\/p>\n\n\n\n

SIEGMAN, Henry, \u201cArab Unity and Disunity\u201d, Middle East Journal,<\/em> Cilt: 16, Say\u0131: 1, Y\u0131l: 1962, ss. 48-59.<\/p>\n\n\n\n

S\u0130NKAYA, Bayram, \u201cGe\u00e7mi\u015ften G\u00fcn\u00fcm\u00fcze T\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu Politkas\u0131 ve Bat\u0131 Etkisi\u201d, Adam Akademi<\/em>, 2011\/1, ss. 79-100.<\/p>\n\n\n\n

SIRIM, Veli, \u201cT\u00fcrkiye- Orta Do\u011fu \u00dclkeleri Aras\u0131ndaki \u0130li\u015fkilerde Filistin Meselesinin Yeri\u201d, Anemon Mu\u015f Alparslan \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi<\/em>, Cilt: 7, Say\u0131: 1, Y\u0131l: 2019, ss. 355-374.<\/p>\n\n\n\n

SIRIM, Veli, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Ortado\u011fu \u00dclkeleriyle Ekonomik \u0130li\u015fkilerinin Geli\u015fmesinde K\u0131br\u0131s Meselesinin Rol\u00fc\u201d, FSM \u0130lmi Ara\u015ft\u0131rmalar \u0130nsan ve Toplum Bilimleri Dergisi<\/em>, Say\u0131: 12, Y\u0131l: 2018, ss. 75-107.<\/p>\n\n\n\n

YAVUZ Hulusi, \u201cAbd\u00fclaziz b. Suud\u201d, TDV \u0130slam Ansiklopedisi,<\/em> Cilt:1, \u0130stanbul 1988, ss. 194-195.<\/p>\n\n\n\n

YILDIRIM, Yasin, Orta Do\u011fu Politikalar\u0131 \u00d6zelinde T\u00fcrk D\u0131\u015f Politikas\u0131nda De\u011fi\u015fim; Turgut \u00d6zal D\u00f6nemi (1983-1989)<\/em>, Yay\u0131nlanmam\u0131\u015f Y\u00fcksek Lisans Tezi, \u0130stanbul Geli\u015fim \u00dcniversitesi, \u0130stanbul 2018.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Mehmet Korkud Ayd\u0131n 1.Giri\u015f*** I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda patlak veren \u015eerif H\u00fcseyin isyan\u0131 Ortado\u011fu\u2019nun ve Araplar\u0131n kaderini olumsuz etkileyen \u00f6nemli bir geli\u015fme olmu\u015ftur. \u0130syan\u0131n bir sonucu olarak Ortado\u011fu\u2019daki Osmanl\u0131 Devleti egemenli\u011fi sona ermi\u015f, bu isyana kat\u0131lan Arap kabileleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kavu\u015fmak yerine \u0130ngiltere ve Fransa\u2019n\u0131n manda-himaye y\u00f6netimleri alt\u0131na girmi\u015flerdir. Zir\u00e2 hen\u00fcz I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":343,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23,26],"tags":[40,37,36,39,38],"class_list":{"0":"post-345","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-manset","8":"category-ortadogu","9":"tag-arap-birligi","10":"tag-mehmet-korkud-aydin","11":"tag-ortadogu","12":"tag-uluslararasi-toplum-arastirmalari","13":"tag-utamer"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/345","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=345"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/345\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":346,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/345\/revisions\/346"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/343"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=345"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=345"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/utamer.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=345"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}